Ölçüm değişmezliği ve eşitlik durumlarının serbest yapısal eşitlik modeline etkisi
The impact of measurement invariance and equality conditions on the free structural equation model
- Tez No: 992622
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ERHAN ÇENE
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Biyoistatistik, Matematik, İstatistik, Biostatistics, Mathematics, Statistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İstatistik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İstatistik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ölçüm değişmezliği ihlallerinin yapısal eşitlik modellerindeki parametre heterojenliğine etkisini inceleyen araştırma ve bu heterojenliği telafi edecek yeni bir metodolojik yaklaşım sunmaktadır. Çok gruplu analizlerde ölçüm değişmezliği sağlanamadığında, yapısal eşitlik modellerinde yol katsayılarının gruplar arası varyasyon katsayısı (CV) dramatik şekilde artmakta ve bulguların genellenebilirliği tehlikeye girmektedir. Bu soruna çözüm olarak“stabilizatör değişken”kavramı geliştirilmiş ve bir değişkenin stabilizatör olup olmadığını test eden Stabilizatör Değişken Testi önerilmiştir. Stabilizatör değişken, modele eklendiğinde belirli bir yordayıcı-bağımlı değişken ilişkisinin gruplar arası CV'sini sistematik olarak azaltan üçüncü değişken olarak tanımlanmaktadır. Araştırmada 3072 katılımcıdan oluşan veri setinde, Sabahçıl-Akşamcıl Anketi (MEQ) ile fiziksel aktivite düzeyi arasındaki ilişkide Biyolojik Ritim Değerlendirme Görüşmesi'nin (BRIAN) stabilizatör rolü test edilmiştir. Bulgular, BRIAN'ın ortalama açıklanan varyans (AVE) ≈0.50 koşulunda %128.73, AVE≈0.60 koşulunda ise %408.5 oranında stabilizasyon sağladığını göstermiştir. Adaptif MI skorlama sistemi ile geliştirilen iki aşamalı hipotez testi (t-testi + binomial test), on farklı moderatör değişken üzerinden test edilmiş ve özellikle MI ihlali gösteren değişkenlerde yüksek stabilizasyon başarısı elde edilmiştir. Monte Carlo simülasyonları testin %85.8 istatistiksel güç ve %7.9 Tip I hata oranına sahip olduğunu, Cohen's d=1.04 ile büyük etki büyüklüğü gösterdiğini ortaya koymuştur. Stabilizasyon mekanizmasının madde düzeyindeki analizi,“Gerçeklik-Tutarlılık İlkesi”ni ortaya çıkarmıştır: somut deneyimleri sorgulayan maddeler (örn. MEQ18: %383.49 stabilizasyon) güçlü stabilizasyon sağlarken, hipotetik senaryolar içeren maddeler (örn. MEQ1: %-411.93) destabilizasyona yol açmaktadır. MI ihlali düzeyi ile stabilizasyon başarısı arasındaki non-linear ilişki, orta düzey ihlallerde maksimum stabilizasyon (%194.43) göstermektedir. Frisch-Waugh-Lovell teoremi üzerinden matematiksel olarak formalize edilen mekanizma, MI ihlalinin yarattığı grup-spesifik ihmal edilen değişken yanlılığının stabilizatör değişken tarafından absorbe edildiğini göstermektedir. Bu araştırma, tam skalar MI'nin sadece %4-58 oranında sağlanabildiği güncel pratikte, parametre kararlılığını artırmak için pragmatik ve teorik olarak sağlam bir alternatif sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This research examines the effects of measurement invariance violations on parameter heterogeneity in structural equation models and presents a novel methodological approach to compensate for this heterogeneity. When measurement invariance cannot be established in multi-group analyses, the coefficient of variation (CV) of path coefficients across groups increases dramatically in structural equation models, jeopardizing the generalizability of findings. As a solution to this problem, the concept of“stabilizer variable”has been developed and the Stabilizer Variable Test has been proposed to test whether a variable is a stabilizer. A stabilizer variable is defined as a third variable that, when added to the model, systematically reduces the across-group CV of a specific predictor-outcome relationship. In a dataset of 3,072 participants, the stabilizer role of the Biological Rhythms Interview of Assessment in Neuropsychiatry (BRIAN) was tested in the relationship between the Morningness-Eveningness Questionnaire (MEQ) and physical activity level. Results showed that BRIAN provided 128.73% stabilization under average variance extracted (AVE) ≈0.50 condition and 408.5% stabilization under AVE≈0.60 condition. The two-stage hypothesis test (t-test + binomial test) developed with an adaptive MI scoring system was tested across ten different moderator variables and achieved high stabilization success especially in variables showing MI violation. Monte Carlo simulations revealed that the test has 85.8% statistical power and 7.9% Type I error rate, demonstrating a large effect size with Cohen's d=1.04. Item-level analysis of the stabilization mechanism revealed the“Reality-Consistency Principle”: items querying concrete experiences (e.g., MEQ18: 383.49% stabilization) provide strong stabilization, while items containing hypothetical scenarios (e.g., MEQ1: -411.93%) lead to destabilization. The non-linear relationship between MI violation level and stabilization success shows maximum stabilization (194.43%) at moderate violation levels. The mechanism, mathematically formalized through the Frisch-Waugh-Lovell theorem, demonstrates that group-specific omitted variable bias created by MI violation is absorbed by the stabilizer variable. This research offers a pragmatic and theoretically sound alternative for increasing parameter stability in current practice where full scalar MI can only be achieved in 4-58% of cases.
Benzer Tezler
- Yapay sinir ağlarında öğrenme algoritmalarının analizi
Analysis of learning algorithms in neural networks
SEVİNÇ BAKLAVACI
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiDOÇ.DR. LEYLA GÖREN
- TIMSS 2015 fen duyuşsal özelliklerinin cinsiyet ve bölgelere göre incelenmesi
An examination of TIMMS 2015 science affective factors with regard to gender and regions
MEHMET CAN DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Eğitim ve ÖğretimHacettepe ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELAHATTİN GELBAL
- Öğretmenlerin bilişim teknolojilerini kullanmaya yönelik davranışlarının modellenmesi
Modeling and examinig teachers' ICT acceptance
ÖMER FARUK URSAVAŞ
Doktora
Türkçe
2014
Eğitim ve ÖğretimGazi ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SAMİ ŞAHİN
- Beden eğitimi ve spor derlerinde öğrenme için değerlendirmenin öz-belirleme kuramı kapsamında motivasyonel çıktıları
Outcomes of assessment for learning in physical education motivational A self-determination theory perspective
ASLI GÖLCÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimPamukkale ÜniversitesiBeden Eğitimi ve Spor Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞE GÖKÇE ERTURAN
- Romantik ilişkiye yönelik psikolojik esneklik, ilişki kalitesi ve affetme arasındaki ilişki
The relationship between psychological flexibility towards romantic relationship, relationship quality and forgiveness
SELVA BARKALE ŞAHİN
Doktora
Türkçe
2025
PsikolojiNecmettin Erbakan ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERDAL HAMARTA