İbn Sînâ felsefesinde duygular
Emotions in the philosophy of İbn Sina
- Tez No: 994833
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖMER TÜRKER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Avicenna, Emotions, Passion (Infiʿāl), Soul, Cognition, Temperament, Motive Faculties
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İbn Sînâ felsefesinde duyguların mahiyetini, ortaya çıkış şartlarını ve canlılık türlerine göre kazandığı farklı biçimleri nefs teorisi, mizaç anlayışı ve hayvan-insan ayrımı çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Duygular, çoğu zaman aklın karşısında konumlandırılan ya da salt bedensel tepkiler olarak ele alınmakla birlikte, bu tezde nefsin idrak, yönelim ve fiil alanlarını birbirine bağlayan merkezi bir süreç olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel hedefi, duyguları nefsin zatına indirgemeden, nefsânî kuvveler ve bedenle ilişkili yapılarla birlikte ele alarak İbn Sînâ'nın sisteminde duyguların nasıl temellendirildiğini ortaya koymaktır. Tezin birinci bölümünde, İbn Sînâ'nın nefs anlayışı çerçevesinde nefsin yapısı ve kuvveleri ele alınmıştır. Bu bağlamda bitkisel, hayvânî ve insanî nefs ayrımı temelinde idrak güçleri ve muharrik güçler ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Özellikle dış ve iç idrak güçleri, tahayyül ve vehim kavramları ile muharrik kuvveler arasındaki ilişki açıklanmış; duygulanımın ortaya çıkabilmesi için gerekli olan nefsânî altyapı ortaya konulmuştur. Akıl kuvvesinin, özellikle amelî aklın, insanî nefsin ayırt edici unsuru olarak bu yapı içindeki belirleyici rolü vurgulanmıştır. İkinci bölümde, mizaç ile duygulanımlar arasındaki ilişki ele alınmıştır. Mizaç, bedensel unsurların belirli oranlarda birleşmesinden doğan bir yapı olarak, duyguları doğrudan belirleyen bir ilke şeklinde değil; duygulanımın yönünü, şiddetini ve sürekliliğini etkileyen bir zemin olarak değerlendirilmiştir. Bu çerçevede aynı duygusal etkilenimin farklı mizaca sahip bireylerde farklı biçimlerde ortaya çıkabildiği gösterilmiştir. Üçüncü bölümde ise hayvan ve insanın duygulanımlar açısından nasıl farklılaştığı incelenmiştir. Hayvanlarda duygulanımın, çoğunlukla mevcut duruma ve doğrudan haz-acı ilişkisine bağlı olarak ortaya çıktığı; insanî nefs düzeyinde ise akıl kuvvesinin devreye girmesiyle duyguların değerlendirme, süreklilik ve yönelim bakımından dönüştüğü gösterilmiştir. Utanma, pişmanlık, umut ve kin gibi duygular bu farkın somut örnekleri olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak çalışma, İbn Sînâ felsefesinde duyguların nefs teorisinin merkezî bir unsuru olduğunu ve nefs, mizaç ve akıl ile birlikte ele alındığında tutarlı ve bütünlüklü bir yapı sunduğu ve hayvânî nefs ve insânî nefsin duygular açısından farklılığını ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the nature of emotions in Avicenna's philosophy, the conditions of their emergence, and the different forms they assume according to types of living beings, within the framework of his theory of the soul, his conception of temperament (mizāj), and the distinction between animal and human beings. Although emotions are often positioned in opposition to reason or treated as merely bodily reactions, this dissertation evaluates them as a central process that connects the cognitive, appetitive, and active domains of the soul. The primary objective of the study is to demonstrate how emotions are grounded within Avicenna's philosophical system by examining them not as reducible to the essence of the soul itself, but in relation to the soul's faculties and its embodied structures. The first chapter analyzes the structure and faculties of the soul within the framework of Avicenna's psychology. In this context, the vegetative, animal, and rational souls are examined, and the cognitive and motive faculties are analyzed in detail. Particular attention is given to the relationship between the external and internal senses, imagination (takhayyul), estimation (wahm), and the motive faculties, thereby establishing the psychic infrastructure necessary for the emergence of emotional states. The role of the intellect—especially the practical intellect—as the distinguishing feature of the rational soul is emphasized within this structure. The second chapter investigates the relationship between temperament and emotional states. Temperament, understood as a structure arising from the proportional combination of bodily elements, is not treated as a principle that directly determines emotions, but rather as a ground that influences their direction, intensity, and persistence. In this respect, it is shown that the same emotional stimulus may manifest differently in individuals possessing different temperamental dispositions. The third chapter examines the ways in which animals and human beings differ with respect to emotional experience. In animals, emotional responses are shown to arise largely in relation to immediate circumstances and direct pleasure–pain relations. At the level of the rational soul, however, the intervention of the intellect transforms emotions in terms of evaluation, continuity, and orientation. Emotions such as shame, remorse, hope, and resentment are discussed as concrete examples of this distinction. In conclusion, the study demonstrates that emotions constitute a central component of Avicenna's theory of the soul and that, when examined together with soul, temperament, and intellect, they form a coherent and systematic structure. The dissertation also clarifies the fundamental differences between the animal and rational souls with respect to emotional life.
Benzer Tezler
- İbn Sinâ felsefesinde dokunma duyusu
The sense of touch on Avicennan philosophy
HÜMEYRA HACER AKSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Dinİstanbul Medeniyet ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İLKER KÖMBE
- İbn Sina felsefesinde hareket kavramı
The concept of motion in philosophy of Ibn Sina
AYŞE BETÜL DÖNMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
FelsefeMarmara Üniversitesiİslam Felsefesi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHİTTİN MACİT
- İbn Sînâ'nın hafıza teorisi
Avicenna's theory of memory
EBRAR AKDENİZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Felsefeİstanbul Medeniyet ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ZAHİT TİRYAKİ