Celî divanî levhalarda hareke ve tezyînî unsurlar
Diacritical marks (Ḥarakat) and decorative elements in Jali divani script
- Tez No: 994953
- Danışmanlar: PROF. DR. HAFİZE MELEK HİDAYETOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Türk hat sanatı, Turkish handwriting art
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Selçuk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Geleneksel Türk El Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Geleneksel Türk El Sanatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
16. asırdan itibaren Osmanlı Devleti'nde ferman, berat ve menşur gibi üst düzey resmî belgelerin dili olan celî dîvânî hattının, XIX. asırda levha formuna dönüşümünü ve bu süreçte kullanılan hareke ve tezyînî unsurların estetik ve teknik özellikleri incelenmektedir. Celî dîvânî, başlangıçta sadece Dîvân-ı Hümâyûn'da devletin ihtişamını yansıtmak amacıyla kullanılırken, 1858-1859 yıllarında Hattat Şefik Bey tarafından Bursa Ulu Camii'nde icra edilen örnekle ilk kez levha formunda sanat dünyasına kazandırılmıştır. Araştırmanın temel odağı, celî dîvânî'yi türediği dîvânî hattından ayıran en belirgin özellikler olan harekeler ve tezyînî unsurların kurallar bütününü belirlemek ve yapısal özelliklerini tahlil etmektir. Çalışma kapsamında; üstün, esre, ötre, şedde, cezim, hemze, tenvin, med ve sıla gibi harekelerin yanı sıra tirfil, tırnak, mühmel harfler ve sadece celî dîvânî'ye mahsus bir özellik olan küçük noktaların kompozisyona katkıları analiz edilmiştir. Bu işaretlerin, yazı kaleminin kalınlığına göre oranları ve harf gövdeleriyle olan meyil uyumları teknik bir disiplinle incelenmiştir. Metot olarak, XIX. ve XX. yüzyıllarda yaşamış Şefik Bey, Sami Efendi, Ferid Bey, Kâmil Akdik, İsmail Hakkı Altunbezer, Aziz Rifâî, Hamid Aytaç ve Mustafa Halim Özyazıcı gibi sekiz büyük hattatın on altı adet levhası dijital analiz yöntemleriyle tahlil edilmiştir. İncelemelerde, harfler grafik programları yardımıyla silinerek hareke ve tezyînî unsurların istif içerisindeki boşluk-doluluk dengesini nasıl sağladığı ve hattatların kişisel üslup farklılıkları mukayese edilmiştir. Elde edilen bulgular, celî dîvânî yazıda bu unsurların sadece okumayı kolaylaştıran yardımcılar olmadığını, bununla birlikte yazının görkemini artıran temel tasarım ögeleri olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, hat sanatı literatüründe akademik boşluğu bulunan bu alanı, bilimsel verilerle doldurmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
From the 16th century onwards, the study examines the transformation of the celî dîvânî script—the language of high-level official documents such as decrees, certificates, and edicts in the Ottoman Empire—into a panel form during the 19th century, along with the aesthetic and technical characteristics of the diacritical marks and decorative elements used in this process. Initially used only in the Dîvân-ı Hümâyûn to reflect the splendor of the state, celî dîvânî was first introduced to the art world in the form of a plaque in 1858-1859 by calligrapher Şefik Bey at the Bursa Ulu Mosque. The main focus of the research is to determine the set of rules and analyze the structural characteristics of the most distinctive features that distinguish celî dîvânî from its origin, dîvânî script, namely the diacritical marks and decorative elements. Within the scope of the study, the contributions to the composition of diacritical marks such as fatha, kasra, damma, shaddah, cezim, hamza, tenwin, med, and sila, as well as tirfil, tırnak, mühmel letters, and small dots, which are a feature unique to celî dîvânî, were analyzed. The ratios of these signs according to the thickness of the pen and their alignment with the letter bodies were examined with technical discipline. As a method, sixteen panels by eight great calligraphers who lived in the 19th and 20th centuries, such as Şefik Bey, Sami Efendi, Ferid Bey, Kâmil Akdik, İsmail Hakkı Altunbezer, Aziz Rifâî, Hamid Aytaç, and Mustafa Halim Özyazıcı, were analyzed using digital analysis methods. In the studies, the letters were erased using graphics programs to compare how the vowel marks and decorative elements achieved a balance between empty and full spaces within the composition and to compare the calligraphers' personal stylistic differences. The findings reveal that these elements in celî dîvânî calligraphy are not merely aids that facilitate reading, but also fundamental design elements that enhance the grandeur of the writing. This study aims to fill this gap in the academic literature on calligraphy with scientific data.
Benzer Tezler
- Celî Divânî hattının tarihsel gelişimi ve kullanım alanları
Historical development and usage areas of Jeli Diwani calligraphy
ESRA ER
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MEHMET HÜSREV SUBAŞI
- Celî Dîvanî yazının XIX ve XX. yüzyıl örnekleri üzerinden yazı üsluplarının incelenmesi
Examination of Celi Divani writing styles through 19th and 20th century examples
YUNUS EMRE ÇELİK
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2024
Sanat TarihiDokuz Eylül ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. GÜL GÜNEY ZİNCİR
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN ÖKSÜZ
- Osmanlı'dan günümüze hat sanatında müsennâ
Muthanna in Islamic calligraphy from Ottoman to today
BETUL SAYIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
El SanatlarıFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MEHMET HÜSREV SUBAŞI
- Hattat Kamil Akdik`in hayatı ve eserleri
Kamil Akdik`s life and his artisc penmanships
MOHAMMED BEHİRİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
El SanatlarıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HATTA KAMİL AKDİK
- Celi Divani hattında Elif zülfeleri ve Kef serenlerinin tarihi gelişi
Development of history of lovelocks of Elif letter and serens of Kef letter in Jali Diwani
MURAT OKUMUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Güzel SanatlarSelçuk ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZUHAL TÜRKTAŞ