Bazı kırmızı mercimek çeşitlerinde farklı dozlarda gama ışını ve ems (etil metan sülfonat) uygulamalarının m1 ve m₂ generasyonlarında bitkisel ve tarımsal özelliklere etkilerinin belirlenmesi
Determination of the effects of different doses of gamma radiation and ems (ethyl methane sulphonate) treatments on plant and agricultural traits in m1 and m₂ generations of some red lentil varieties
- Tez No: 995322
- Danışmanlar: PROF. DR. BEHİYE TUBA BİÇER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Ziraat, Agriculture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mutasyon, diğer tüm bitkilerde olduğu gibi mercimek (Lens culinaris) bitkisinde değişkenliği sağlamak için kullanılan önemli bir tekniktir. Bu çalışma gama ışını ve EMS konsantrasyonlarının farklı mercimek çeşitlerinde etkili dozunu belirlemek, M1 ve M₂ nesillerinde mutajenlerin bitki özellikleri üzerindeki etkilerini araştırmak ve farklı mutant genotipleri seçmek amacıyla yürütülmüştür. Bu çalışma GAP Uluslararası Tarımsal Araştırma ve Eğitim Merkezi'nin yemeklik tane baklagilleri bitki yetiştirme odası ve araştırma alanında 2023/2024 ve 2024/2025 yıllarında iki yıl süre ile yürütülmüştür. Bu çalışmada bitkisel materyal olarak Fırat-87, Tigris, Koç-21 ve Şakar mercimek çeşitleri, fiziksel mutajen olarak gama Kobalt60 ışını ve kimyasal mutajen olarak etil metan sülfonat kullanılmıştır. Gama ışın dozları olarak 50, 100, 200, 300, 400 ve 500 Gy, EMS konsantrasyonları olarak 20, 40, 60, 80 ve 100 mM kullanılmıştır. Doz etkinlik analizine göre M1 generasyonunda gama için 100, 200 ve 300 Gy, için tüm doz konsantrasyonları kullanılmıştır. M₂ generasyonun da ise gama ışınlamasına ait tüm dozlardan elde edilen genotipler kullanılırken, EMS uygulamalarından sadece 20 ve 40 mM konsantrasyonları kullanılmıştır. Deneme petri kapları, viyol ve tarla denemeleri olarak yürütülmüştür. Her iki yılda da tarla denemeleri Tesadüf Blokları, petri ve viyol denemeleri tesadüf parselleri deneme deseninde düzenlenmiştir. M1 generasyonunda her bir çeşit ve mutajen uygulamasından 1000 adet tohum mutajenlere maruz bırakılmıştır. M₂ generasyonunda her çeşit ve mutajen uygulamalarından faklı sayıda bitki sıraları oluşturulmuştur. Gama ışınlamasında ortalama çimlenme süresi 100 Gy'de (Tigris ve Şakar) 1 gün ile 100 Gy'de (Fırat-87) 4,1 gün arasında değişmiştir. Ortalama çimlenme süresi genellikle daha yüksek dozlarla artmıştır. EMS konsantrasyonlarında ortalama çimlenme süresi 100 Gy'de 1,0 ile 2,0 gün arasında değişmiştir. GR50 değeri Fırat-87, Koç-21, Şakar ve Tigris çeşitlerinde sırasıyla 86,029 mM, 64,3 mM, 64,06 mM ve 49,03 mM'de, gama ışınlamasında 337,3 Gy, 278,5 Gy, 287,1 Gy ve 314,4 Gy olarak gerçekleşmiştir. Öldürücü doz (LD50) Koç-21'de 127,384 Gy, Şakar'da 131,45 Gy, Tigris'te 156,75 Gy ve Fırat-87'de 178,84 Gy bulunmuştur. M1 genereasyonunda gama ışınlamasının bitkide tane sayısı bitkide tane ağırlığı üzerine etkisi çeşitlere göre farklılık göstermiştir. Tüm çeşitlerde 100 Gy ve 200 Gy ışın dozlarında bitkide tane sayısı ve bitkide tane ağırlığı 300 Gy ve kontrole göre yüksek olarak belirlenmiştir. Tigris çeşidinin yüksek EMS konsantrasyonlarında kontrolden daha yüksek değerler aldığı saptanmıştır. M₂ generasyonunda gama ışınlaması altında ve EMS konsantrasyonları altında bitkide bakla ve tane sayısı ve tane ağırlığı tüm çeşitlerde kontrolden yüksek bulunmuştur. Çalışılan tüm çeşitler, EMS konsantrasyonları ve gama ışın uygulamaları altında M₂ bitkilerinde bitkide bakla ve tane sayısı ile bitki tane verimi seleksiyon kriteri olarak ele alınmıştır. Bu özellikler üzerinden M₂ generasyonunda genotip seçimi Faiblup analizi ile elde edilmiştir. Gama ışınlaması altında Fırat-87 çeşidinden ait 8, Koç-21 çeşidinden 7, Şakar çeşidinden 11 ve Tigris çeşidinden 13 genotip seçilmiştir. EMS konsantrasyonlarında, Koç-21 çeşidinden 4, Şakar çeşidinden 6 ve Tigris çeşidinden 8 genotip seçilmiş ancak Fırat-87 çeşidinden seçim yapılamamıştır. Kümeleme analizine göre genotipler arasında özellikler yönünden de seçim yapılmıştır. Seçilen bu genotiplerin genetik olarak en fazla farklılaşan bireyler olduğu ve en yüksek mutasyon yoğunluğu ortaya koydukları tespit edilmiştir. Genetik olarak farklı özelliklere sahip olmaları nedeniyle ıslah programlarında veya genetik varyasyon kaynaklarının belirlenmesinde özel öneme sahip oldukları belirlenmiştir.
Özet (Çeviri)
Mutation is an important technique used to induce variability in lentils (Lens culinaris), as in all other plants. This study aimed to determine the effective doses of gamma rays and EMS concentrations in different lentil cultivars, to determine the effects of mutagens on plant traits in the M1 and M₂ generations, and to identify different mutant genotypes. This study was conducted in the GAPUTAEM over two years, 2023/2024 and 2024/2025. In this study, Fırat-87, Tigris, Koç-21, and Şakar lentil cultivars were used as plant material, gamma Cobalt-60 radiation was used as physical mutagen, and ethyl methane sulfonate was used as chemical mutagen. Gamma radiation doses of 50, 100, 200, 300, 400, and 500 Gy, and EMS concentrations of 20, 40, 60, 80, and 100 mM were used. According to dose-effectiveness analysis, all gamma radiation doses of 100, 200, and 300 Gy were used in the M1 generation. In the M₂ generation, genotypes obtained from all gamma irradiation doses were used, while only 20 and 40 mM concentrations were used from EMS treatments. The experiments were conducted in petri dishes, pots, and field trials. In both years, field trials were designed as randomizedcomplete blocks, while petri and vial trials were designed as randomized complete plots. In the M1 generation, 1000 seeds from each variety and mutagen treatment were exposed to mutagens. In the M₂ generation, different numbers of plant lines were created from each variety and mutagen treatment. In gamma irradiations, the Ort. germination time ranged from 1 day at 100 Gy (Tigris and Şakar) to 4.1 days at 100 Gy (Fırat-87). The Ort. germination time generally increased with higher doses. In EMS concentrations, the Ort. germination time ranged from 1.0 to 2.0 days at 100 Gy. The GR50 value was found to be 86.029 mM, 64.3 mM, 64.06 mM and 49.03 mM in Fırat-87, Koç-21, Şakar and Tigris varieties, respectively, and 337.3 Gy, 278.5 Gy, 287.1 Gy and 314.4 Gy in gamma irradiation. The lethal dose (LD50) was found to be 127.384 gy in Koç-21, 131.45 gy in Şakar, 156.75 gy in Tigris and 178.84 gy in Fırat-87. In the M1 generation, the effect of gamma irradiation on seed number per plant and seed yield per plant varied among cultivars. In all cultivars, number seeds per plant and seed yield per plant were higher at 100 Gy and 200 Gy irradiation doses than at 300 Gy and the control. It was determined that the Tigris cultivar had higher values than the control at high EMS concentrations. In the M₂ generation, under gamma irradiation and EMS concentrations, pod and seed number per plant and seed weight were higher than the control in all cultivars. For all studied cultivars, number of pods and seeds per plant and plant seed yield in M₂ plants under EMS concentrations and gamma irradiation were considered as selection criteria. Genotype selection in the M₂ generation was achieved using Faiblup analysis based on these traits. Under gamma irradiation, 8 genotypes from Fırat-87, 7 from Koç-21, 11 from Şakar, and 13 from Tigris were selected. Under EMS concentrations, 4 genotypes from Koç-21, 6 from Şakar, and 8 from Tigris were selected, but selection was not possible from Fırat-87. Selection was also made among the genotypes based on traits using cluster analysis. These selected genotypes were found to be the most genetically diverse individuals and exhibited the highest mutation density. Due to their genetically distinct traits, they are of particular importance in breeding programs or in identifying sources of genetic variation.
Benzer Tezler
- Ethyl methanesulfonate uygulanan kırmızı mercimek çeşitlerinde imazamox herbisitine toleransının belirlenmesi
Determination of tolerance to imazamox herbicide in red lentil varieties treated with ethyl methanesulfonate
ENGİN YÜCEL
Doktora
Türkçe
2022
ZiraatHarran ÜniversitesiBitki Koruma Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ERTUĞRUL GÜLDÜR
- Diyarbakır ekolojik koşullarında bazı kışlık kırmızı mercimek (Lens culinaris Medic.) çeşitlerinde farklı ekim sıklıklarının verim ve verim ile ilgili özelliklere etkisi üzerine bir araştırma
An investigation on the effects of different sowing densities on the yield and parameters related to yield at the some winter lentil (Lens culinaris Medic.) varieties under the Diyarbakir's ecological conditions
MAHMUT TANTEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
ZiraatÇukurova ÜniversitesiTarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. A. EMİN ANLARSAL
- Ultrases uygulamasının bazı bakliyat çeşitlerinde nişasta üretimine ve yapısına etkisi
The effect of ultrasound application on production and structure of some pulse starches
MELİS KARAMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Gıda MühendisliğiÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiGıda Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NECATİ BARIŞ TUNCEL
- Mercimek (Lens culinaris Medik.) çeşitlerinde farklı potasyum gübre doz uygulamalarının verim ve bazı verim özelliklerinin belirlenmesi
Determination of yield and some yield characteristics of different potassium fertilizer doses in lentil (Lens culinaris Medik.) varieties
FATMA TUNÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
ZiraatMardin Artuklu ÜniversitesiTarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF DOĞAN
- Van ekolojik koşullarında farklı ekim zamanlarının bazı mercimek (Lens culinaris Medic.) çeşitlerinde verim ve verim öğelerine etkisi
Başlık çevirisi yok
YEŞİM BAYSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
1997
ZiraatYüzüncü Yıl ÜniversitesiTarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜJGAN ENGİN