Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekân ile coğrafi unsurların kullanımı ve mekân-karakter ilişkisi
Use of space and geographical elements in Cemşîd u Hurşîd mesnevis and the relationship between space and character
- Tez No: 995535
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MAŞALLAH KIZILTAŞ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Mesnevi, Mathnawi
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bitlis Eren Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, klasik Türk edebiyatının önemli mesnevi örneklerinden olan Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekânın işlevselliğini, coğrafi unsurların anlatıdaki yerini ve mekân ile karakter arasındaki anlam düzeyli ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Özellikle Ahmedî, Cem Sultan Ayşe Hubbî ve Abdî'ye ait dört ayrı Cemşîd ü Hurşîd mesnevisi temel alınarak yürütülen bu çalışmada, mekân yalnızca olayların gerçekleştiği fiziki bir zemin olmaktan öte, karakterin ruhsal yolculuğunu, içsel dönüşümünü ve anlamsal derinliği şekillendiren çok katmanlı bir anlatı unsuru olduğu ortaya konulmuştur. Çalışmanın kuramsal çerçevesinde, öncelikle mesnevi türünün klasik Türk edebiyatındaki tarihsel gelişimi, biçimsel özellikleri ve içeriksel eğilimleri değerlendirilmiştir. Ardından“mekân”ve“karakter”kavramları edebî bağlamda ele alınmıştır. Bu bağlamda mekân, anlatının yalnızca arka planı değil, aynı zamanda karakterlerin bireysel gelişim süreçlerine eşlik eden, hikâyenin tematik yapısını güçlendiren ve anlam üretme potansiyeli taşıyan aktif bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Uygulama bölümünde ise dört mesnevide geçen saray, şehir, çöl, dağ, meydan ve zindan gibi fiziksel ve sembolik mekânlar ayrıntılı bir biçimde incelenmiştir. Bu unsurların Cemşîd'in aşk yolculuğu ve diğer bazı karakterlerin içsel dönüşümüyle olan ilişkisi ortaya konulmuştur. Özellikle ıssız çöller, dağlar ve saraylar, karakterin ruhsal gelgitlerini ve aşkın sınayıcı doğasını yansıtan simgesel mekânlar olarak analiz edilmiştir. II Ayrıca metinlerde sıkça karşılaşılan Çin, Rum, Hindistan, Şam, Bağdat, Mısır, Habeş, Bedahşan, Buhara, Horasan ve İsfehan gibi coğrafî yer adları tarihî ve kültürel bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Bu yerlerin metne kattığı anlam, oluşturdukları atmosfer, şairin idealize ettiği dünya tasavvuru ve evrensel gerçeklik duygusu üzerinde durulmuştur. Bu coğrafi unsurlar, Cemşîd'in Çin'den başlayıp Rum'a uzanan seyahatinde karşılaştığı sınavlar ve geçirdiği dönüşümle doğrudan ilişkilendirilerek anlatının sembolik yolculuk yapısını desteklemektedir. Bu çalışma sonunda elde edilen bulgular, Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekânın yalnızca betimsel veya estetik bir unsur olmadığını; bilakis anlatının anlam örgüsünü şekillendiren, karakterin gelişimini yapılandıran ve aşk temalı mesnevi geleneğini derinleştiren belirleyici bir yapı taşı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece klasik Türk mesnevilerinde mekâna ve mekân karakter ilişkisine yönelik yapılan çözümlemelere bir katkı sunulduğu; mekân merkezli okumaların anlatı çözümlemelerinde ne denli işlevsel ve gerekli olduğu vurgulanmıştır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the functionality of space, the role of geographical elements in the narrative, and the meaningful relationships between space and character in the mesnevis of Cemşîd ü Hurşîd, which are important examples of classical Turkish literature. Based primarily on four separate mesnevis of Cemşîd ü Hurşîd by Ahmedî, Cem Sultan, Ayşe Hubbî and Abdî, this study reveals that space is not merely the physical setting where events take place, but rather a multi-layered narrative element that shapes the character's spiritual journey, inner transformation, and semantic depth. Within the theoretical framework of the study, the historical development, formal characteristics, and content-related tendencies of the mesnevi genre in classical Turkish literature were first evaluated. Subsequently, the concepts of 'space' and 'character' were addressed in a literary context. In this context, space was evaluated not merely as the backdrop of the narrative, but also as an active element that accompanies the individual development processes of the characters, reinforces the thematic structure of the story, and carries the potential to generate meaning. In the application section, physical and symbolic spaces such as the palace, city, desert, mountain, square and dungeon, which appear in all three mesnevis, are examined in detail. The relationship between these elements and Cemşîd's journey of love and the inner transformation of other characters is revealed. In particular, desolate deserts, IV mountains, and palaces are analysed as symbolic spaces reflecting the character's spiritual tides and the testing nature of love. Furthermore, geographical place names frequently encountered in the texts, such as China, Rum, India, Damascus, Baghdad, Egypt, Abyssinia, Badakhshan, Bukhara, Khorasan, and Isfahan, have been evaluated within their historical and cultural contexts. The meaning these places add to the text, the atmosphere they create, the poet's idealised worldview, and the sense of universal reality have been emphasised. These geographical elements are directly linked to the trials Cemşîd encounters and the transformations he undergoes during his journey from China to Rum, supporting the narrative's symbolic journey structure. The findings obtained at the end of this study reveal that space in the mesnevis of Cemşîd ü Hurşîd is not merely a descriptive or aesthetic element; rather, it is a defining building block that shapes the narrative's meaning structure, structures the character's development, and deepens the tradition of love-themed mesnevis. Thus, it contributes to analyses of space and the relationship between space and character in classical Turkish mesnevis, emphasising how functional and necessary space-centred readings are in narrative analysis.
Benzer Tezler
- On altıncı yüzyıl ikili aşk mesnevilerinde tahkiye unsurları
Narration terms of love mesnevis in sixteenth century
FATIMA KESKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
Türk Dili ve EdebiyatıDumlupınar ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
YRD. DOÇ. DR. MUVAFFAK EFLATUN
- Cemşîd ü Hurşîd mesnevileri ve Ahmedî ile Selmân-ı Sâvecî'nin Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinin mukayesesi
Başlık çevirisi yok
ŞERİFE ÖRDEK
Doktora
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıNevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİLİZ KILIÇ
- XV. yüzyıl mesnevilerinden Hamdi'nin Yusuf u Züleyha, Cem Sultan'ın Cemşid ü Hurşid ve Şeyhi'nin Husrev u Şirin'inin modern roman unsurları açısından değerlendirilmesi
To Appraise modern novel compenents from viewpoint of Yusuf u Züleyha by Hamdi, Cemşid ü Hurşid by Cem Sultan, Husrev ü Şirin by Şeyhi from mesnevis fifteenth century
NESRİN ÇORUH
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Türk Dili ve EdebiyatıTrakya ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜRAYYA A. BEYZADEOĞLU
- Değerler eğitimi açısından Ahmedî ve Mesnevîleri(İskendernâme - Cemşîd u Hurşîd)
Ahmedi and their Masnevis in terms of values education(Iskendername - Cemşid u Hurşid)
NAZMİYE PEHLİVAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıAtatürk Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE HİLAL KALKANDELEN
- Âteş-zâde Mehmed İzzet Paşa'nın Yûsuf u Züleyhâ tercümesi (Transkripsiyonlu metin – inceleme)
Âteş-zâde Mehmed İzzet Pasha's translation of Yûsuf u Züleyhâ (Transcribed text – analysis)
NAGİHAN DİREK
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜJGAN ÇAKIR