Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'ân eserinde istinbat metodlarının tatbiki
The application of istinbāṭ methods in Al-Jaṣṣāṣ Aḥkām al-Qur'ān
- Tez No: 995817
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ADNAN ALGÜL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Din, Law, Religion
- Anahtar Kelimeler: Ahkamu`l-Kur`an, Cessas, İstinbat yöntemi, Ahkamu`l-Kur`an, Cessas, Reasoning method
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gaziantep Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Elfâz bahsi, Kur'ân ve Sünnet'ten hüküm istinbâtında usûl-i fıkhın en temel konularından biri olarak öne çıkmaktadır. Usûl literatüründe lafızların tanımı, kapsamı ve delâlet türleri ayrıntılı biçimde ele alınmış; bu çerçevede hüküm çıkarma süreçlerini belirleyen ilke ve esaslar ortaya konulmuştur. Bununla birlikte elfâz bahsinde belirlenen bu usûlî ilkelerin pratik uygulamalarla ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koyan çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu bağlamda tezde ele alınan temel problem, Hanefî fakihlerinden Ebû Bekr el-Cessâs'ın (ö. 370/981) el-Fusûl fi'l-usûl adlı eserinde ortaya koyduğu elfâza dair usûl kuralları ile müfessir-fakih kimliğiyle kaleme aldığı Ahkâmu'l-Kur'ân'daki uygulamaları arasında usûl-furû' tutarlılığının bulunup bulunmadığıdır. Bu çalışmanın amacı, Cessâs'ın teorik düzlemde benimsediği lafız esasları ile Kur'ân âyetlerinden hüküm çıkarırken sergilediği fiilî uygulamayı karşılaştırmalı olarak incelemek ve bu yolla onun usûl-furû' anlayışını bütüncül biçimde ortaya koymaktır. Cessâs'ın hem usûl-i fıkıh hem de ahkâm tefsiri alanında eser vermiş olması ve Fusûl'ü Ahkâmu'l-Kur'ân'ın mukaddimesi olarak telif ettiğini belirtmesi, bu incelemeyi özellikle önemli kılmaktadır. Bu yönüyle çalışma, elfâz bahsine dair usûlî ilkelerin yalnızca teorik düzeyde değil, pratik fıkhî yorumlar üzerindeki işlevini de ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; betimsel analiz yöntemiyle öncelikle Fusûl'de elfâza dair ortaya konulan usûlî esaslar tespit edilmiştir. Ardından bu esasların Ahkâmu'l-Kur'ân'daki uygulamaları karşılaştırmalı olarak incelenmiş; değerlendirmelerde eleştirel ve doğrulayıcı bir üslup kullanılmıştır. Çalışma kapsamında, Fusûl'de yer almakla birlikte Ahkâmu'l-Kur'ân'da ayrıntılı biçimde ele alınmayan hüsün-kubuh ve emrin edâ-kazâ boyutu gibi konular inceleme dışında bırakılmış; buna karşılık Fusûl'de işaret edilen ancak detaylandırılmayan ta'riz, kırân ile istidlâl ve siyâkın delâleti gibi meseleler her iki eser üzerinden ele alınmıştır. Tezin sonucunda, Cessâs'ın Fusûl'de elfâz bahsine ilişkin benimsediği usûl kurallarının, Ahkâmu'l-Kur'ân'daki pratik örneklerle büyük ölçüde örtüştüğü ve genel olarak usûl-furû' bütünlüğünün sağlandığı tespit edilmiştir.
Özet (Çeviri)
The topic of alfāẓ stands out as one of the most fundamental subjects of uṣūl al-fiqh, in the derivation of rulings from the Qur'ān and Sunna. In uṣūl literature, the definition, scope, and dalāla of lafẓ (wording) have been discussed in detail; within this framework, the principles and fundamentals that determine the process of deriving rulings have been established. Fuqahāʾ derive rulings from the texts by taking these principles into account and base their fiqh analyses on this uṣūl framework. However, studies revealing the relation of the discussion of lafẓ with practical applications are limited. This study aims to compare the methodological rules regarding alfāẓ presented by the Ḥanefī faqīh Abū Bakr al-Jaṣṣāṣ (d. 370/981) in his work al-Fuṣūl fī l-uṣūl with their application in Aḥkām al-Qur'ān, which he wrote in his capacity as a mufassir-faqīh. The fact that Jaṣṣāṣ produced alfāẓ in both the fields of uṣūl al-fiqh and aḥkām tafsīr, and that he stated that he wrote Fuṣūl as an introduction to Aḥkām al-Qur'ān, provides an important opportunity to examine the consistency of uṣūl-furūʿ. Thus, the main objective of the study is to determine the harmony between theory and practice by comparing the principles of alfāẓ adopted by Jaṣṣāṣ on a theoretical level with his practical application in deriving rulings from Qur'ānic verses. Furthermore, the internal consistency of the procedural rules Jaṣṣāṣ adopted regarding alfāẓ was also assessed. The research concluded that the rules of uṣūl adopted by Jaṣṣāṣ regarding the subject of alfāẓ in the Fuṣūl largely overlap with the practical examples in the Aḥkām al-Qur'ān, and that the unity of the uṣūl- furūʿ has been significantly achieved.
Benzer Tezler
- Cessâs'ın“Ahkâmü'l-Kur'ân”eserinde ferâizle ilgili hadislerin tespit, tahrîc ve tahlîli
Analyzing and evaluating of the hadiths about farâiz by Jassâs and on his treatise Ahkâmu'l-Qur'an
EMRULLAH YUSUF TOKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RECEP ERTUĞAY
- Cessâs'ın“Ahkâmü'l-Kur'ân”adlı eserinde aile hukukuyla ilgili Şâfiî'ye nispet ettiği görüşlerin tahkiki
The verification of the views attributed to Al-Shafi'i on family law in Al-Jassas' work 'Ahkam Al-Qur'an'
MUHAMMED NURULLAH DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATİH ORHAN
- Cessâs'ın kıyas anlayışı ve Ahkâmu'l-Kur'ân'a yansıması
Jassās's understanding of qiyās and its reflection on Aḥqām al-Qur'ān
ERSEL KARABULUT
- İslam Ceza Hukuku özelinde Cessâs'ın Ahkâmu'l Kur'ân'da takip ettiği genel metodu ve tercihleri
The general methods and preferences of Cessâs in his Ahkamu'l Kur'an related to Islamic Criminal Law
İBRAHİM HALİL İLGİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinGaziantep ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BEŞİR GÖZÜBENLİ
- Cessâs'ın nikahla ilgili ayetlere yaklaşımı
Cessâs' attitude towards spousal verses
NİHAT DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinGaziantep ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MAHMUT ÇINAR