Milletlerarası Özel Hukukun Küresel Düzeyde Sorumlu İşletme Anlayışına Etkisi
The Impact of Private International Law on the Concept of Responsible Business at the Global Level
- Tez No: 996900
- Danışmanlar: PROF. DR. RİFAT ERTEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Devletler özel hukuku, Uluslararası özel hukuk, Çok uluslu şirketler, Private international law, International private law
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Küreselleşme süreciyle birlikte çok uluslu şirketlerin sınır ötesi tedarik zincirleri aracılığıyla yürüttükleri faaliyetler, gelişmekte olan devletlerde ciddî insan hakları ihlallerine ve çevresel zararlara yol açmaktadır. Devlet egemenliğine dayalı geleneksel hukuk düzenlerinin bu zararlar karşısında yetersiz kalması, küresel yönetişim boşlukları olarak nitelendirilen bir sorun alanı yaratmış; bu bağlamda milletlerarası özel hukukun da Savignyen, tarafsız ve teknik bağlama kuralları sistemi sebebiyle söz konusu sorunlara kayıtsız kaldığı, hatta durumu derinleştirdiği yönünde eleştiriler yöneltilmiştir. Bu çalışmanın temel araştırma sorusu, küresel düzeyde sorumlu işletme anlayışı bağlamında milletlerarası özel hukukun, çok uluslu şirketlere karşı açılan yabancı doğrudan sorumluluk (foreign direct liability- FDL) davalarını kolaylaştırmadaki rolünün ne olduğudur. Bu temel soruya cevap aramak üzere çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde milletlerarası özel hukukun tarihsel gelişimi, disipline yöneltilen eleştiriler ve bu eleştirilere karşı geliştirilen çözüm önerileri ele alınmış; disiplinin ortaya çıktığı günden bu yana milletlerarası alandaki ekonomik, siyasî ve toplumsal dönüşümlerden etkilendiği ve bu dönüşümlere yön verme kapasitesine sahip olduğu ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, çok uluslu şirketlerin faaliyetlerinin denetimsiz kalmasının temel nedeni olarak devletlerin devletsel yetkilerini (jurisdiction) ulus-devlet anlayışı ekseninde kullanması incelenmiş; menşe devletin kendi ülkesinde yerleşik çok uluslu şirketlerin tedarik zinciri faaliyetlerini düzenleme ve denetleme yetkisinin meşruiyeti tartışılmıştır. Üçüncü bölümde ise kanunlar ihtilâfı hukukunda bilinen fonksiyonel bağlanma yaklaşımı, milletlerarası yetkiyi de kapsayacak şekilde genişletilerek“fonksiyonel irtibatlandırma”adı altında bir model olarak önerilmiş; bu model çerçevesinde FDL davalarına ilişkin milletlerarası yetki, uygulanacak hukuk ile tanıma ve tenfiz meseleleri, Türk hukuku bakımından farklı senaryolar üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuca göre, mevcut Türk milletlerarası yetki kuralları, FDL davalarında mağdurların adalete erişimini büyük ölçüde, tesadüfî ölçüde de olsa, mümkün kılmaktadır; bununla birlikte CSDDD gibi şirketin forum devletindeki ekonomik faaliyetine dayanan insan hakları durum tespiti yükümlülükleri ile klâsik coğrafî yetki kriterleri arasındaki uyumsuzluk, bu yükümlülüklere özgü forum legis niteliğinde milletlerarası yetki kurallarının geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Uygulanacak hukukun belirlenmesi bakımından ise fonksiyonel irtibatlandırma, yeni bir milletlerarası özel hukuk metodu önermemekte; mevcut milletlerarası özel hukuk kuralları aracılığıyla insan hakları durum tespiti gibi küresel yönetişime hizmet eden maddî hukuk düzenlemelerine, düzenleyici amaçlarına uygun şekilde etkinlik kazandırılmasını hedeflemektedir. Bu doğrultuda, hukukî güvenlik ve öngörülebilirlik sağlaması ile ana şirketin organizasyonel sorumluluğunu görünür kılması sebebiyle ana şirketin menşe devlet hukukunun temel bağlama noktası olarak benimsenmesi gerektiği savunulmaktadır. Tanıma ve tenfiz bakımından ise mağdurların fiilen tazminata ulaşabilmesi, yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de MÖHUK hükümleri uyarınca tenfizine; Türk mahkemelerince verilen kararların da çok uluslu şirketlerin malvarlığının bulunduğu diğer devletlerde tanınıp tenfiz edilmesine bağlı olduğundan, devletler arasındaki uluslararası adlî iş birliğinin güçlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, çok uluslu şirketlerin kurumsal sorumluluğunu yalnızca bir maddî hukuk meselesi olarak değil; devlet egemenliği ile devletsel yetkinin sınırlarının yeniden değerlendirildiği bir milletlerarası özel hukuk problemi olarak ele almakta ve disiplinin küresel sorumlu işletme anlayışının inşasında önemli bir işlevsel araç olabileceğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
With the advancement of globalisation, the operations that multinational enterprises carry out through cross-border supply chains have given rise to serious human rights violations and environmental damage in developing states. The inadequacy of traditional, sovereignty-based legal orders in addressing such harm has created what is described as a global governance gap. Private international law has likewise been criticised for its allegedly indifferent, even aggravating, stance towards these problems, owing to its Savigny's neutral and technical system of connecting factors. The core research question of this study is what role private international law can play in facilitating foreign direct liability (FDL) claims brought against multinational enterprises, within the broader context of building a responsible business conduct framework at the global level. To answer this question, the study is organised into three chapters. The first chapter examines the historical evolution of private international law together with the criticisms levelled against the discipline and the solutions proposed in response, demonstrating that private international law has, since its inception, both been shaped by and shaped the economic, political and social transformations of the international arena. The second chapter analyses how states' exercise of jurisdiction within a strictly nation-state-centred framework has allowed the activities of multinational enterprises to escape effective regulation, and discusses the legitimacy of home states exercising jurisdiction to regulate and monitor the supply- chain activities of enterprises domiciled within their territory. The third chapter extends the functional connecting-factor approach known from choice of law theory to encompass jurisdiction as well, proposing it as a model termed“functional connecting”; within this framework, issues of international jurisdiction, applicable law, and recognition and enforcement in FDL cases are evaluated through different scenarios specific to Turkish law. The study concludes that the existing Turkish rules of international jurisdiction largely, if to some extent fortuitously, enable victims to access justice in FDL cases; however, the mismatch between such classical geographical jurisdictional criteria and human rights due diligence obligations- such as those under the CSDDD- that are triggered by an enterprise's economic activity within the forum state calls for the development of dedicated forum legis jurisdictional rules tailored to these obligations. As regards the applicable law, the functional connecting model does not purport to introduce a new private international law method; rather, it seeks to give effect, through existing private international law rules, to the regulatory purpose of substantive legal instruments- such as human rights due diligence legislation- that serve global governance objectives. On this basis, it is argued that the law of the parent company's home state should be adopted as the principal connecting factor, given the legal certainty and predictability it offers and the visibility it provides to the parent company's organisational responsibility within the supply chain. With respect to recognition and enforcement, since victims' actual access to compensation depends both on the enforcement of foreign judgments in Türkiye under the relevant provisions of the Turkish Code on Private International and Procedural Law and on the recognition and enforcement of Turkish judgments in other states where multinational enterprises hold assets, the study underscores the need to strengthen international judicial cooperation between states. Ultimately, the study approaches the corporate responsibility of multinational enterprises not merely as a matter of substantive law, but as a private international law problem in which the boundaries of state sovereignty and jurisdiction are being reassessed, and demonstrates that the discipline can serve as a significant functional instrument in building a globally responsible business conduct framework.
Benzer Tezler
- Uluslararası ticari tahkimde uyuşmazlık çözümünün uygulanacak hukuk açısından incelenmesi
The review of applicable law to the substance of the dispute in international arbitration
ÖZDEMİR KÖSEOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Hukukİstanbul Ticaret ÜniversitesiUluslararası Ticaret Hukuku ve Avrupa Birliği Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. ÖMER ÖZKAN
- Contribution a la recherche d'un cadre juridique pour un droit international de laconcurrence plus efficace
Daha etkin bir uluslararası rekabet için hukuki çerçeve arayışı
ALİ CENK KESKİN
Doktora
Fransızca
2009
HukukGalatasaray ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
PROF. DR. JEAN MARC SOREL
PROF. DR. HALİL ERCÜMENT ERDEM
- Uluslararası ticareti düzenleyen kurallar ve düzenlemeler
Rules and regulations governing international trade
HÜSEYİN ZAFER GÜLSEVEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
HukukHasan Kalyoncu ÜniversitesiÖzel Hukuk Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ENVER BOZKURT