Türkiye'de tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının mali etkileri
Fiscal impacts of tax expenditures on the agricultural sector in Turkey
- Tez No: 996903
- Danışmanlar: PROF. DR. DİLEK ÖZKÖK ÇUBUKÇU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Maliye, Finance
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Maliye (kamu Ekonomisi) Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Türkiye'de tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının mali etkilerini çok boyutlu ve kapsamlı bir çerçevede incelemektedir. Vergi harcamaları, standart vergi yapısı dışında kalan vergi muafiyeti, istisnası, vergi indirimi, vergi ertelemesi gibi yollarla devletin potansiyel vergi gelirlerinden ekonomik, sosyal ya da siyasi nedenlerle vazgeçmesini ifade etmekte; bu bakımdan dolaysız kamu harcaması niteliği taşımamakla birlikte dolaylı bir kamu harcaması niteliğinde mali politika araçları olarak değerlendirilmektedir. Ancak bütçe sürecinde dolaysız kamu harcaması olarak görünmemeleri, vergi harcamalarını kamu mali yönetimi bakımından şeffaflığı sınırlayan, izlenebilirliği zorlaştıran ve politika değerlendirmelerini güçleştiren bir harcama alanı hâline getirmektedir. Bu nedenle vergi harcamalarının özellikle stratejik olarak nitelendirilen sektörlerde ayrıca incelenmesi gerekmektedir. Türkiye'de tarım sektörü, ekonomik ve sosyal açıdan stratejik bir sektördür. Bu bakımdan sağlanan vergisel kolaylıkların, mali analiz açısından, sektördeki etkilerinin değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Çalışmanın temel amacı, Türkiye'de tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının nominal büyüklüğünü, çeşitli makroekonomik göstergeler içindekini payını –mali etkilerini-, sektöre yönelik etkilerini ve zaman içindeki gelişim eğilimlerini göstermektir. Bu amaç çerçevesinde çalışmada; devlet bütçesinin işleyişi ve bütçe ilkeleri, vergi harcaması kavramı ve kapsamına ilişkin teorik tartışmalar, vergi harcaması, tarımın desteklenmesi ve vergilendirilmesine ile ilgili uluslararası uygulamalar, Türkiye'de tarım sektörünün yapısı ve mevcut tarımsal destek ve vergilendirme uygulamaları ele alınmıştır. Ayrıca tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının hukuki çerçevesi, gelir vergisi, katma değer vergisi ve diğer bazı vergiler kapsamındaki vergisel kolaylıklar sınıflandırılmış; söz konusu vergi harcamalarının mali etkilerini ölçmeye yönelik ampirik analizler gerçekleştirilmiştir. Uluslararası vergi harcaması uygulamaları incelendiğinde, Türkiye'de vergi harcaması raporlarının nitelik ve kapsamının geliştiği ancak mevcut durumda sınırlı bir yapıda olduğu görülmektedir. Gelişmiş ülkelerin raporları ile kıyaslandığında Türkiye'deki vergi harcamaları raporlarının en büyük eksiği performans ve etki analizlerinin olmamasıdır. Türkiye'de sektöre yönelik vergi harcamalarının, tarım sektörünün ekonomik ve sosyal yapısından kaynaklı, diğer ülkelerle kıyaslandığında daha geniş kapsamlı olduğu tespit edilmiştir. Küçük işletme ölçeklerinin yaygın olması, ürün verimliliğinde yaşanan sorunlar, temel girdi maliyetlerindeki yüksek artışlar ve değişken hava olayları gibi faktörler, tarımsal faaliyetlerin devlet tarafından desteklenmesi ihtiyacını giderek artırmaktadır. Bu doğrultuda vergisel kolaylıklar çiftçilerin maliyet yükünü hafifletici bir fonksiyon üstlenmektedir. Ancak çalışmada elde edilen bulgular, Türkiye'de sağlanan vergisel kolaylıkların hedef odaklı etkinliğinin sınırlı olduğunu, vergi harcamalarının tarım sektörünün çağın gerekliliklerine yönelik dönüşümünü destekleyecek düzeyde tasarlanmadığını göstermektedir. Bu çalışmada yapılan analizler, tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının toplam vergi harcamaları içinde az bir paya sahip olmakla birlikte, söz konusu uygulamaların tarım sektöründe önemli bir yeri olduğunu göstermektedir. Vergi harcamalarının, çeşitli istisna, muafiyet, indirim gibi vergisel kolaylıklar yoluyla, tarımsal üretim yapan kişilerin gelir düzeyini koruyucu bir etkisi vardır. Bununla birlikte söz konusu uygulamaların büyük ölçüde geçici mali rahatlama sağladığı ancak uzun vadede sektörün yapısal dönüşümü için gerekli olan yönlendirici fonksiyonu tam olarak üstlenmediği anlaşılmaktadır. Ayrıca tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının mali etkilerinin sistematik olarak izlenmemesi, bu uygulamaların bütçe üzerindeki gerçek yükünün ve ülke ekonomisine olan etkilerinin kapsayıcı bir şekilde değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Çalışmanın önemli sonuçlarından biri, tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının gelir desteği sağlayan klasik destek politikalarını tamamlayıcı bir araç olarak kullanılabileceğidir. Ancak vergi harcamalarının etkinliğinin sağlanması için hedefleme yapılması, ülkedeki bölgesel farklılıklara uygun ve performans temelli bir yapıya kavuşturulması gerekmektedir. Tarım sektörünün homojen olmayan yapısı göz önüne alındığında, tek tip ve geniş kapsamlı vergisel kolaylıkların etkisinin sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Bu bakımdan daha özelleştirilmiş, ürün ve bölge bazında tasarlanmış uygulamaların hedeflenen politika etkinliğini artıracağı değerlendirilmektedir. Ayrıca vergi harcamalarının uzun vadeli etkileri dikkate alındığında, vergisel teşvik mekanizmasının öngörülebilirlik ve mali sürdürülebilirlik ilkeleriyle uyumlu olarak yeniden yapılandırılması gerekmektedir. Bu çalışma, tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının Türkiye'deki mevcut durumunu sistematik bir biçimde ele alarak kamu maliyesi literatürüne ve tarım politikası alanına önemli bir katkı sunmaktadır. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular, vergi harcamalarının mali şeffaflık ve hesap verebilirlik çerçevesinde güçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bununla birlikte vergi harcamalarının stratejik bir politika aracı olarak daha hedef odaklı ve etkin bir yapıya kavuşturulması gerektiği; bu durumun tarım sektörünün sürdürülebilirliği bakımından kritik önemde olduğu değerlendirilmektedir. Bu yönüyle çalışma, tarım sektörüne yönelik vergi harcamalarının gelecekte nasıl tasarlanabileceğine ilişkin bilimsel bir temel oluşturmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the fiscal impacts of tax expenditures on the agricultural sector in Turkey within a multidimensional and comprehensive framework. Tax expenditures represent the state's foregoing of potential tax revenues for economic, social, or political reasons through methods such as tax exemptions, exceptions, tax reductions, and tax deferrals that fall outside the standard tax structure. Therefore, while not considered direct public expenditure, they are considered indirect public expenditures and fiscal policy tools. However, their absence from the budget process makes tax expenditures an area of expenditure that limits transparency in public financial management, complicates traceability, and complicates policy evaluations. Therefore, tax expenditures, particularly in strategic sectors, need to be examined separately. The agricultural sector in Turkey is a strategic sector, both economically and socially. Therefore, evaluating the impact of the tax reliefs provided on the sector from a fiscal analysis perspective is crucial. The primary objective of this study is to demonstrate the nominal size of tax expenditures for the agricultural sector in Turkey, their share in various macroeconomic indicators—their fiscal impacts—their impact on the sector, and their development trends over time. Within this framework, the study examines the functioning of the state budget and budget principles, theoretical discussions regarding the concept and scope of tax expenditures, international practices related to tax expenditures, agricultural support, and taxation, the structure of the agricultural sector in Turkey, and current agricultural support and taxation practices. Furthermore, the legal framework for tax expenditures on the agricultural sector has been classified, including tax incentives under income tax, value-added tax, and other taxes; and empirical analyses have been conducted to measure the fiscal impact of these tax expenditures. A review of international tax expenditure practices reveals that while the quality and scope of tax expenditure reports in Turkey have improved, they are currently limited. Compared to reports from developed countries, the most significant shortcoming of tax expenditure reports in Turkey is the lack of performance and impact analyses. Tax expenditures targeting the sector in Turkey have been found to be more extensive compared to other countries, stemming from the economic and social structure of the agricultural sector. Factors such as the prevalence of small farms, problems with crop productivity, high increases in basic input costs, and variable weather conditions are increasingly driving the need for government support for agricultural activities. In this regard, tax incentives serve a role in alleviating the cost burden on farmers. However, the findings of the study indicate that the targeted effectiveness of the tax incentives provided in Turkey is limited, and tax expenditures are not designed to support the transformation of the agricultural sector to meet modern requirements. The analyses conducted in this study indicate that while tax expenditures for the agricultural sector represent a small share of total tax expenditures, these practices play a significant role in the agricultural sector. Tax expenditures, through various tax reliefs such as exemptions, exemptions, and deductions, have a protective effect on the income levels of agricultural producers. However, it appears that these practices provide largely temporary fiscal relief but fail to fully fulfill the guiding function necessary for the structural transformation of the sector in the long term. Furthermore, the lack of systematic monitoring of the fiscal impacts of tax expenditures on the agricultural sector makes it difficult to comprehensively assess the true burden of these practices on the budget and their effects on the national economy. One of the key conclusions of the study is that tax expenditures for the agricultural sector can be used as a complementary tool to classical support policies that provide income support. However, to ensure the effectiveness of tax expenditures, targeting should be implemented, aligning with regional differences across the country, and ensuring a performance-based structure. Given the non-homogeneous structure of the agricultural sector, the impact of uniform and comprehensive tax relief has been found to be limited. In this regard, it is considered that more specialized, product- and region-based practices will increase the effectiveness of the targeted policy. Furthermore, considering the long-term impact of tax expenditures, the tax incentive mechanism needs to be restructured in line with the principles of predictability and fiscal sustainability. This study makes a significant contribution to the public finance literature and the field of agricultural policy by systematically examining the current status of tax expenditures for the agricultural sector in Turkey. The findings of the study indicate that tax expenditures should be strengthened within the framework of fiscal transparency and accountability. Furthermore, it is considered that tax expenditures should be more targeted and effective as a strategic policy tool, and this is critical for the sustainability of the agricultural sector. In this respect, the study provides a scientific basis for how tax expenditures for the agricultural sector can be designed in the future.
Benzer Tezler
- Monetary and multidimensional poverty analysis for the period 2003-2022 in Türkiye
Türkiye'de 2003-2022 dönemi için parasal ve çok boyutlu yoksulluk analizi
MUHAMMET EMRE BİLGİÇ
Doktora
İngilizce
2025
Ekonomiİstanbul Teknik Üniversitesiİktisat Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. QUENTİN XAVİER MARİN STOEFFLER
- A stress testıng framework for the Turkısh bankıng sector: an augmented approach
Türk bankacılık sektörü için bir stres testi çerçevesi: Bir genişletilmiş yaklaşım
BAHADIR ÇAKMAK
