Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara ortak dikkat davranışlarının kazandırılmasında çoklu uyaran destekli insansı robot aracılı öğretim uygulamasının etkililiği: Bütüncül bir modül önerisi
The effectiveness of a multi-stimulus supported humanoid robot-mediated instructional intervention in teaching joint attention behaviors to children with autism spectrum disorder: A holistic module proposal
- Tez No: 998668
- Danışmanlar: PROF. DR. BURHAN AKPINAR, DOÇ. DR. ZÜLFÜ GENÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Otizm Spektrum Bozukluğu, Ortak Dikkat Becerileri, Olfaktif Uyarıcılar, İnsansı robot, Autism Spectrum Disorder, Joint Attention Skills, Olfactive Stimuli, Humanoid Robot
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Fırat Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZ Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklara Ortak Dikkat Davranışlarının Kazandırılmasında Çoklu Uyaran Destekli İnsansı Robot Aracılı Öğretim Uygulamasının Etkililiği: Bütüncül Bir Modül Önerisi Taha Yasin AKYILDIZ Doktora Tezi FIRAT ÜNİVERSİTESİ Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı 2025, Sayfa: XIV+215 Amaç: Ortak dikkat, erken çocukluk döneminde sosyal etkileşim ve dil gelişiminin temelini oluşturan kritik bir beceridir. Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanılı çocuklarda bu beceride belirgin yetersizlikler görülmekte ve bu durum öğrenme ile iletişim fırsatlarını kısıtlamaktadır. Son yıllarda, insansı robot aracılı, multisensory ipuçları içeren yenilikçi eğitim yaklaşımları, OSB'li çocukların ortak dikkat becerilerini desteklemede ümit vadetmektedir. Bu çalışma, OSB'li çocuklara ortak dikkat becerilerinin kazandırılmasına yönelik olarak Pepper insansı robotu ve olfaktif uyaranların (doğal limon ve lavanta esans kokuları) entegre edildiği bütüncül bir eğitim modülünün etkililiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Ön test-son test kontrol grubu olmayan tek gruplu yarı deneysel desen modeldeki araştırma, 5 OSB tanılı çocuk üzerinde yürütülmüştür. Dört hafta süren denel işlemde katılımcılar, Pepper adlı insansı robot ve olfaktif uyaranlar (doğal limon esası ve lavanta esansı kokuları) kullanılarak tasarlanan çok oturumlu bir eğitim modülüne tabi tutulmuştur. Bu modül, OSB'li çocuklar için ortak dikkat başlatma, sürdürme ve genelleme alt becerilerine odaklanan; robotlu/robotsuz ile kokulu/kokusuz eğitim oturumlarının kombinasyonundan oluşmaktadır. Modülün teorisi, Gagné'nin öğretim durumları modeli ve Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına dayalıdır. Uygulamada, eğitim modülü oturumlarında, OSB'li çocukların dikkatini çekmek ve sürdürmek amacıyla çeşitli hayvan resimlerini eşleme, müzik eşliğinde dans etme ve taklit oyunları gibi etkinlikler kullanılmıştır. Bu etkinliklerde, ortak dikkat başlatma, sürdürme ve genelleme becerilerine ilişkin veriler, gözlem formları ve video kayıtları aracılığıyla toplanmıştır. Toplanan veriler, ilişkili örneklemler için Wilcoxon işaretli sıralar testi ve çoklu ölçümler için Friedman testi ile analiz edilmiştir. Ayrıca, gözlemciler tarafından yapılan puanlamaların tutarlılığını değerlendirmek üzere Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı (ICC ≈ .91) hesaplanmıştır. Bulgular: Yapılan analizlerden elde edilen verilere göre müdahale sonrasında OSB'li çocukların ortak dikkat becerilerinde; insansı robotlu oturumdaki başlatma puan ortalamalarının (M=12,2; SS=2,3) robotsuz oturuma (M=10,2; SS=3,1) göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu görülmüştür. Wilcoxon işaretli sıralar testi sonucunda bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (Z =-2,23, p =.026). Bunu destekler şekilde, gözlem analizlerinde de, insansı robot ile yürütülen etkileşimlerin, OSB'li çocukların ortak dikkati başlatma ve sürdürme performansını önemli ölçüde artırdığı gözlemlenmiştir. Diğer taraftan, denel işlem sürecinde eğitim ortamına eklemlenen olfaktif uyaranların (özellikle doğal limon esansı aroması içeren oturumların), OSB'li çocukların dikkat süreleri ve etkileşim düzeyleri üzerinde istatistiksel (Friedman χ²(2) =21,45, p < .001) olarak anlamlı etkileri belirlenmiştir. Buna dair gözlemlerde, limon olfaktif uyarıcısı verilen oturumlarda OSB'li çocukların dikkat ve etkinlikte kalma düzeyleri, referans (nötr) ortamlara kıyasla anlamlı derecede yüksektir. Ayrıca, OSB'li çocuklar denel işlem sürecinde sergiledikleri ortak dikkat davranışlarını sadece Pepper robotla değil, aynı zamanda öğretmen ile gerçekleştirilen etkileşimlerde (robotlu ortama kıyasla daha düşük düzeyde) başarıyla sergileyebilmişlerdir. Sonuç: Araştırmada geliştirilen, insansı robot ve bütüncül uyaranlar içeren eğitim modülünün, OSB'li çocuklarda ortak dikkat ve alt bileşenlerinin öğretiminde etkili ve uygulama olduğu değerlendirilebilir. Araştırmada, insansı robot ve çok duyulu (görsel, işitsel, kokusal, dokunsal) bütüncül uyaranlar ihtiva eden eğitim modülünün, OSB'li çocukların öğrenme kısıtlarını aşmada etkili olduğu gözlemlenmiştir. Tüm bunlar, gittikçe yaygınlık kazanan OSB sorunu ve bu sorunun eğitimde yol açtığı kısıtları aşmada insansı robot gibi teknoloji tabanlı ve çok duyulu bütüncül yaklaşımların alternatif açılımlar sağlama potansiyelini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT The Effectiveness of a Multi-Stimulus Supported Humanoid Robot-Mediated Instructional Intervention in Teaching Joint Attention Behaviors to Children with Autism Spectrum Disorder: A Holistic Module Proposal Taha Yasin AKYILDIZ Ph.D. Thesis FIRAT UNIVERSITY Institute of Educational Science Department of Educational Sciences Department of Educational Cirruculum and Instruction 2025, P: XIV+215 Aim: Joint attention is a critical skill that forms the foundation of social interaction and language development in early childhood. Children diagnosed with Autism Spectrum Disorder (ASD) exhibit marked deficits in this skill, which restrict learning and communication opportunities. In recent years, innovative instructional approaches incorporating humanoid robot mediation and multisensory cues have shown promise in supporting joint attention skills in children with ASD. This study aims to examine the effectiveness of a holistic instructional module designed to teach joint attention skills to children with ASD through the integration of the Pepper humanoid robot and olfactory stimuli (natural lemon and lavender essential oil scents). Method: The study employed a single-group quasi-experimental design without a control group, using a pre-test-post-test model. The research was conducted with five children diagnosed with ASD. During the four-week intervention, participants engaged in a multi-session instructional module designed using the Pepper humanoid robot and olfactory stimuli (natural lemon and lavender essential oil scents). The module focused on joint attention initiation, maintenance, and generalization sub-skills for children with ASD and consisted of combinations of robot-assisted/non-robot-assisted and scented/non-scented instructional sessions. The theoretical foundation of the module was based on Robert M. Gagné's Conditions of Learning model and Albert Bandura's Social Learning Theory. In practice, activities such as matching animal pictures, dancing to music, and imitation games were implemented during the instructional sessions to attract and sustain children's attention. Data regarding joint attention initiation, maintenance, and generalization were collected through observation forms and video recordings. The collected data were analyzed using the Wilcoxon signed-rank test for related samples and the Friedman test for multiple measurements. Additionally, the Intraclass Correlation Coefficient (ICC ≈ .91) was calculated to assess inter-rater reliability. Findings: According to the analyses, following the intervention, children with ASD demonstrated significantly higher mean scores in joint attention initiation during humanoid robot-assisted sessions (M = 12.2, SD = 2.3) compared to non-robot sessions (M = 10.2, SD = 3.1). The Wilcoxon signed-rank test indicated that this difference was statistically significant (Z = -2.23, p = .026). Consistent with these findings, observational analyses revealed that interactions conducted with the humanoid robot significantly enhanced children's performance in initiating and maintaining joint attention. Furthermore, the inclusion of olfactory stimuli in the instructional environment—particularly sessions involving natural lemon aroma—had statistically significant effects on children's attention duration and engagement levels (Friedman χ²(2) = 21.45, p < .001). Observations indicated that during sessions incorporating the lemon olfactory stimulus, children's attention and task engagement levels were significantly higher compared to neutral environments. Additionally, throughout the intervention process, children were able to generalize their joint attention behaviors not only with the Pepper robot but also during interactions with the teacher (albeit at a lower level compared to robot-assisted sessions). Conclusion: The instructional module developed in this study, incorporating a humanoid robot and holistic multisensory stimuli, can be considered an effective and practical approach for teaching joint attention and its subcomponents to children with ASD. The findings suggest that a technology-based, multisensory (visual, auditory, olfactory, and tactile) holistic instructional design can help overcome learning constraints experienced by children with ASD. These results indicate that technology-based and multisensory holistic approaches, such as humanoid robots, hold substantial potential as alternative solutions to address the increasing prevalence of ASD and the educational limitations associated with it.
Benzer Tezler
- Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara ipucunun giderek artırılmasıyla öğretiminin ortak dikkati başlatma davranışlarına etkisi
The effect of least-to-most prompting on teaching initiating joint attention to children with autism spectrum disorder
CEMİL PARLAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Eğitim ve ÖğretimHasan Kalyoncu ÜniversitesiÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. LATİFE ÖZAYDIN
- Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar ve tipik gelişim gösteren çocukların karşılıklı konuşma sırasında sergiledikleri ortak dikkat davranışları
Joint attention behaviors in typically developing children and children with autism during conversation
ZEHRA CEVHER
- Milieu öğretim tekniklerinin öğretimine yönelik aile eğitim programının otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuklarda ortak dikkat ve jestleri kullanmaya etkisi
The effect of family education program for teaching milieu teaching techniques on the use of joint attention and gestures in children with autism spectrum disorder
AYŞE YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Eğitim ve ÖğretimBiruni ÜniversitesiÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EMİNE GÜLTEKİN SEYLAN
- Otizmli bireylere karşılıklı konuşma sırasında kullanılan ortak dikkat davranışlarının öğretiminde ipucunun giderek artırılmasıyla öğretimin etkililiği
The effectiveness of teaching to joint attention behaviors used during dual conversation by least-to-most promting to individuals with autism spectrum disorder
ERKAN KURNAZ
- Otizm spektrum bozukluğu ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanılı çocukların beslenme alışkanlıklarının duyu profili ve ebeveyn besleme tutumu ile ilişkileri
Examining the relationship between sensory profiles, parental feeding practices and children's eating behaviors in children with autism spectrum disorder and attention deficit hyperactivity disorder
BUKET ÜÇÜNCÜ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2024
PsikiyatriEge ÜniversitesiÇocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEZEN KÖSE