Belgeler ışığında Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi medreseleri
Madrassas of the Anatolian Seljuk and Beyliks Periods in the light of documents
- Tez No: 1001740
- Danışmanlar: PROF. NERMİN ŞAMAN DOĞAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Medrese, Orta Çağ Anadolu'sunda eğitimin cami merkezli olan ders halkalarından ayrılarak müstakil eğitim yapıları olarak ortaya çıkmıştır. Bu kurumların kimliğini ve işleyişini belgeleyen en temel kaynaklar; yapının kimlik kartı niteliğindeki inşa kitabelerinin yanı sıra idari işleyişlerini ve mali durumlarını düzenleyen hukuk metinleri olan vakfiyelerdir. Mimari açıdan açık ve kapalı avlulu olmak üzere iki temel plan tipinde inşa edilen bu yapılar; avlu, revak, eyvanlar, öğrenci hücreleri, kütüphane ve türbe gibi birimlerden oluşan çoğunlukla tek katlı düzenlemeye sahiptir. Anadolu'da kapalı avlulu medrese tipine Danişmendliler öncülük ederken, açık avlulu ve revaklı plan şemasının ilk örnekleri Artuklu kültür çevresinde karşımıza çıkmaktadır. Medreselerin temel işlevi, devlet için gerekli olan bürokratik kadroları yetiştirmek ve Sünni ideolojiyi Bâtıni akımlara karşı savunmaktır. Bu doğrultuda medreseler tıp, hadis ve fıkıh gibi alanlarda da ihtisaslaşmış kurumlara dönüşmüştür. Eğitim kadrosu; müderris, dersleri tekrar eden muid ve ilim talep eden fakihlerden (öğrenciler) oluşmaktadır. Vakfiyelerde eğitim süresinin genellikle üç-beş yıl ile sınırlandırıldığı ve öğrencilerin başarı durumuna göre burs aldığı belirtilerek akademik bir disiplin mekanizması kurulmuştur. İdari yönetim ise vakıf şartlarını denetleyen mütevelliler ve mali kayıtları tutan Cabi gibi görevlilerce yürütülmüştür. Medreselerin ekonomik sürdürülebilirliği tamamen vakıf sistemine dayanmakta; köylerden, hamamlardan ve dükkânlardan gelen gelirler öğrenci burslarını ve tüm personel giderlerini karşılamaktadır. Anıtsal taç kapıları, sırlı tuğla bezemeli minareleri ve kubbe üzerindeki aydınlık açıklıklarıyla bu yapılar, dönemin mimari estetiğini ve siyasi gücünü kamusal alana yansıtan en önemli simgelerdir.
Özet (Çeviri)
Madrasas emerged in medieval Anatolia as independent educational institutions that replaced the earlier mosque-centered study circles, thereby ensuring the institutionalization of education. The most fundamental sources documenting the identity and functioning of these institutions are inscriptions, which serve as architectural identity records, and waqf deeds, which are legal documents regulating their administrative operations and financial structures. Architecturally, madrasas were constructed according to two main plan types: open-courtyard and closed-courtyard layouts. These structures were generally single-story and consisted of units such as courtyards, porticoes, iwans, student cells, libraries, and tombs. In Anatolia, the closed-courtyard madrasa type was pioneered by the Danishmendids, while the earliest examples of the open-courtyard and porticoed plan scheme appeared within the Artuqid cultural sphere. The primary function of madrasas was to train the bureaucratic cadres required by the state and to defend Sunni ideology against Bāṭinī movements. In line with this mission, madrasas evolved into specialized institutions not only in religious sciences but also in fields such as medicine, hadith, and Islamic jurisprudence. The educational staff consisted of the müderris (chief instructor), the muʿīd (assistant who repeated the lessons), and faqīhs (students seeking knowledge). Waqf deeds indicate that the duration of education was generally limited to five years and that students received scholarships based on their academic performance, establishing a clear mechanism of academic discipline. Administrative management was carried out by officials such as mütevellis, who supervised compliance with waqf conditions, and cabis, who maintained financial records. The economic sustainability of madrasas relied entirely on the waqf system; revenues generated from villages, baths, and shops covered student stipends and all personnel expenses. With their monumental portals, minarets adorned with glazed brick decoration, and illumination openings atop domes, these structures stood as prominent symbols reflecting the architectural aesthetics and political power of their era within the public sphere.
Benzer Tezler
- Mardin müzesindeki Sürekli Definesine ait madeni eserler
Metallic works belonging to the Surekli Treasure in The Mardin museum
MEHMET DENİZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sanat TarihiNecmettin Erbakan Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZEKERİYA ŞİMŞİR
- Türk mutfağına özgü bir tasarım önerisi: Kendin hazırla kendin tüket
A design suggestion which is special to Turkish cuisine: Cook it yourself
DERYA GÜRCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Endüstri Ürünleri TasarımıAnadolu ÜniversitesiEndüstriyel Sanatlar Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET CAN ÖZCAN
- Anadolu selçuklu Dönemi süslemelerinin günümüz resim ve seramik sanatı bağlamında yorumlanması
Anatolian Seljuk time decorationsinterpretation of contemporary painting and ceramic art
FİGEN PAPAGAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Güzel SanatlarGazi ÜniversitesiBileşik Sanatlar Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NURETTİN ŞAHİN
- Anadolu Selçuklu mimarisinde kufi yazı
Kufic caligraphy in anatolian Seljuk architecture
ORHAN ALTUĞ
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2024
Güzel SanatlarSüleyman Demirel ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MUSTAFA GENÇ
- Tarihsel süreçte Türk köy yapılanması ve 442 sayılı Köy Kanunu
Turkish village construction in the historical process and the Village Law No 442
KADİR PETEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Kamu YönetimiKırşehir Ahi Evran ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ENDER KORKMAZ