Reflective and generative dialog: Spatial socio-cultural reading on sacred-cyclic mythical architectural spaces of Şanliurfa
Yansıtıcı ve üretken diyalog: Şanlıurfa'nın kutsal-döngüsel mitolojik mimari mekanları üzerine mekânsal sosyo-kültürel okuma
- Tez No: 1002548
- Danışmanlar: PROF. DR. MUALLA ERKILIÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Mimarlık, Sosyoloji, Urban and Regional Planning, Architecture, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Bellek mekanları, Kent morfolojisi, Kentsel arkeoloji, Kültür sosyolojisi, Mimari mekan, Sosyo-mekansal dönüşüm, Place of memory, Urban morphology, Urban archaeology, Cultural sociology, Architectural space, Socio-spatial transformation
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimarlık Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mekân–kültür ilişkisi, farklı disiplinlerde çoğunlukla dönüşüm süreçleri üzerinden tartışılmakta; süreklilik boyutu ise görece ihmal edilmektedir. Bu tez, süregelen zamansallık içerisinde varlığını sürdüren arketip unsurların göz ardı edilmesinin, mekân–kültür ilişkisinin yalnızca bağlamsal ve esnek dinamikler üzerinden açıklanabileceği yönünde örtük bir kabul içerdiğini varsayar. Bu nedenle, mekân–kültür ilişkisine dair çözümlemelerde süreklilik olgusunu da eşdeğer bir analitik eksen olarak önerir. Tez, mekân–kültür ilişkisi içerisinde zamansal olarak erozyona uğramayan, şekil değiştirerek de olsa varlığını koruyan arketip döngüsel imgelerin ortaya çıkarılmasını amaçlamaktadır. Balıklıgöl Platosu'nu da içine alan Şanlıurfa geleneksel kent merkezi, süregelen zamansallıkla hem fiziksel olanın hem de anlamsal olanın parçalanıp birleştirilerek birçok kez üretildiği heterojen ve çok katmanlı yapısı nedeniyle araştırma alanı olarak seçilmiştir. Günümüzde“Peygamberler Şehri”olarak anılan ve kutsal mekânlarıyla öne çıkan Şanlıurfa, Göbeklitepe kazısıyla başlayıp Taş Tepeler Projesi kapsamında sürdürülen arkeolojik çalışmalarla birlikte, kutsal topografyasının kökenlerinin on iki bin yıl öncesine uzanan derin bir tarihselliğe sahip olduğunu ortaya koymuştur. Bu doğrultuda tez, farklı karakteristikteki katmanların değerlendirilmesini Anatomi Analiz Yöntemi çerçevesinde; Tipomorfolojik Analiz, Space Syntax, sözlü tarih ve arşiv taraması gibi etnografik saha çalışmalarıyla birleştirerek gerçekleştirmektedir. Tüm bulgulara dayanarak tez, kutsal mekânların sürekliliklerini yer anlatısı, ritüel ve anlamdan oluşan üçlü bir mekanizma aracılığıyla sürdürdüğünü ve bu sayede zamansal kırılmalara, inanç sistemlerindeki dönüşümlere ve mekânsal müdahalelere rağmen kutsal kimliklerini koruduklarını ileri sürmektedir. Buna paralel olarak tez,“anlamsal direnç”kavramını ortaya koymakta ve kutsal mekânların yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda simgesel anlam yoluyla da varlığını sürdürdüğünü göstererek, Conzen'in sokak ağları ve parsel örüntüleri olarak tanımladığı kentsel direnç unsurlarını genişletmektedir.
Özet (Çeviri)
The relationship between space and culture is usually discussed through processes of transformation, while continuity remains underexplored. This thesis argues that neglecting archetypal elements enduring across temporality implies reducing the space–culture relationship to merely contextual and flexible dynamics. Therefore, it proposes continuity as an equivalent analytical axis in understanding of the space–culture relationship. In this respect, the thesis aims to reveal archetypal cyclical images that resist temporal erosion and preserve their existence, albeit by changing form. The traditional urban core of Şanlıurfa, including the Balıklıgöl Plateau, is chosen as the research area for its heterogeneous, multilayered structure where the physical and semantic are repeatedly fragmented and reassembled. Known today as the“City of Prophets”, Şanlıurfa reveals through Göbeklitepe and the Taş Tepeler excavations that its sacred topography extends back eleven thousand years. Accordingly, the dissertation carries out the evaluation of different types of layers within the framework of the Anatomy Analysis Method, combining it with Typomorphological Analysis, Space Syntax, oral history, and archival research supported by ethnographic fieldwork. Based on all findings, the thesis argues that sacred spaces sustain their continuity through a triadic mechanism of place narrative, ritual, and meaning, which enables them to preserve their sacred identity despite temporal ruptures, transformations in belief systems, and spatial interventions. In parallel, the thesis introduces the concept of“semantic resistance”, showing that sacred spaces persist not only physically but also through symbolic meaning, thus extending Conzen's definition of resistant elements, which he identifies as street networks and plot patterns.
Benzer Tezler
- Öğrenen organizasyonlar
Learning organizations
DOĞAN ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
Endüstri ve Endüstri Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiYRD. DOÇ. DR. UFUK CEBECİ
- Mimari tasarım sürecinde çizim mekanın keşfi - çizim edimi üzerine bir model önerisi
Exploring the drawing space in architectural design process - a model proposal on the act of drawing
GAYE BEZİRCİOĞLU SENVENLİ
Doktora
Türkçe
2021
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLÇİN PULAT GÖKMEN
- Decoding toxic attachments between products and users by using metaphors
Metaforlar aracılığıyla ürünler ve kullanıcılar arasındaki toksik bağlanmaların çözümlenmesi
BİLGE CEREN AY
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Endüstri Ürünleri Tasarımıİstanbul Teknik ÜniversitesiEndüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖZGE ÇELİKOĞLU
- Ecological modalities as tools at play in collaborative comprovisational works
İşbirlikçi comprovisational eserlerde ekolojik modalitelerin işleyişi
AMY TERESE SALSGIVER
Doktora
İngilizce
2025
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzik Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. EMMANOUIL EKMEKTSOGLOU
- Hacı Hanmemmedov'a ait 1 Sayılı Tar Konçertosunun müzikal/teknik yönden incelenmesi
Musical/technical review of Haji Khanmemmedov's Tar Concerto no. 1
EMRE ERYILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiPerformans Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET SERHAT TURUNÇ