Sosyal bilgiler öğrenme ve öğretim yaklaşımları dersinin eleştirel pedagoji yaklaşımı ile tasarlanması: Bir eylem araştırması
Designing the social studies learning and teaching approaches course through a critical pedagogy framework: An action research study
- Tez No: 1003951
- Danışmanlar: PROF. DR. KAYA YILMAZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Eleştirel düşünme, Eleştirel pedagoji, Eylem araştırması, Praksis, Sosyal bilgiler eğitimi, Öğretmen adayları, Critical pedagogy, Action research, praxis, Social studies education
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, Sosyal Bilgiler Öğrenme ve Öğretim Yaklaşımları dersini eleştirel pedagoji ilkeleri doğrultusunda yeniden tasarlamak, uygulamak ve yürütülen sürecin sosyal bilgiler öğretmen adaylarının öğrenme deneyimlerine nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Çalışmada, eleştirel pedagojinin temel kavramları olan diyalog, bilinçlenme (eleştirel bilinç) ve praksis (düşünce–eylem bütünlüğü) ilkeleri çerçevesinde yapılandırılan öğretim sürecinin öğretmen adaylarının öğrenme deneyimlerini nasıl dönüştürdüğü incelenmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden eylem araştırması kullanılmıştır. Eylem araştırmasının üç türü bulunmaktadır. Bu çalışma,“karşılıklı işbirliği–uygulama–tartışma odaklı”eylem araştırması türüyle yürütülmüştür. Araştırmacının aynı zamanda uygulayıcı olduğu bu süreçte çalışma, planlama, uygulama, gözlem ve yansıtma döngüleri temelinde ilerlemiş ve her döngüde öğretim süreci katılımcılarla birlikte yeniden değerlendirilerek geliştirilmiştir. Çalışma grubu, amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yoluyla belirlenen ve Türkiye'nin Orta Anadolu bölgesindeki bir devlet üniversitesinin Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Lisans Programı ikinci sınıfında öğrenim gören öğretmen adaylarından oluşmaktadır. Veri toplama sürecinde yarı yapılandırılmış görüşmeler, öğrenci ürünleri ve ders sürecine ilişkin dokümanlar kullanılmıştır. Elde edilen veriler betimsel analiz tekniği ile çözümlenmiştir. Eylem araştırmasının doğasına uygun olarak süreç, katılımcıların deneyimleri ve geri bildirimleri doğrultusunda sürekli olarak gözden geçirilmiş ve geliştirilmiştir. Uygulama öncesinde öğretmen adaylarının ders süreçlerine ilişkin algılarının büyük ölçüde bilgi aktarımı merkezli, tartışma ve eleştirel sorgulama boyutunun sınırlı olduğu yönünde olduğu belirlenmiştir. Araştırma bulguları, eleştirel pedagoji temelli uygulamaları içeren öğretim sürecinin öğretmen adaylarının eleştirel düşünme becerilerini derinleştirdiğini, toplumsal sorunlara yönelik farkındalıklarını artırdığını ve demokratik katılım anlayışlarını güçlendirdiğini ortaya koymaktadır. Eleştirel pedagoji temelli uygulamalar sonrasında öğretmen adaylarının düşüncelerini daha açık ifade edebildikleri, eleştirel sorgulama ve argüman geliştirme becerilerinin güçlendiği saptanmıştır. Süreç içerisinde öğretmen adaylarının pasif bilgi alıcısı konumundan çıkarak toplumsal gerçekliği sorgulayan, sorunlara ilişkin çözüm önerileri geliştiren ve pedagojik kararlarını toplumsal sorumluluk perspektifiyle temellendiren öznelere doğru bir dönüşüm yaşadıkları belirlenmiştir. Bu dönüşüm, özellikle praksis boyutunda; düşünceden eyleme geçiş, sorumluluk alma ve pedagojik kararları toplumsal adalet perspektifiyle temellendirme biçiminde somutlaşmıştır. Ayrıca uygulama sürecinin, öğretmen adaylarının mesleki kimlik algılarını yeniden yapılandırmalarına ve pedagojik sorumluluk bilinci geliştirmelerine katkı sağladığı saptanmıştır. Araştırma bulguları ayrıca, diyalog temelli öğrenme ortamının öğretmen adaylarının karşılıklı öğrenme deneyimlerini güçlendirdiğini, sınıf içi etkileşimi demokratikleştirdiğini ve öğretmen–öğrenci ilişkisinin yeniden tanımlanmasına katkı sağladığını göstermektedir. Bilinçlenme boyutunda ise öğretmen adaylarının güç ilişkileri, eşitsizlikler ve toplumsal adalet kavramlarına yönelik eleştirel bilinç düzeylerinde artış olduğu; öğretmenlik kimliğini yalnızca teknik bir meslek rolü olarak değil, toplumsal sorumluluk içeren etik bir konum olarak değerlendirmeye başladıkları belirlenmiştir. Araştırmanın temel sonucu, eleştirel pedagojinin öğretmen eğitiminde sadece kuramsal bir içerik olarak sunulmasının yeterli olmadığı, bunun yerine öğretmen adaylarının toplumsal gerçeklikle temas kurdukları, eleştirel sorgulama geliştirdikleri ve bu sorgulamayı pedagojik eyleme dönüştürdükleri uygulama temelli bir praksis süreci olarak yapılandırılması gerektiğidir. Eylem araştırması süreci, eleştirel pedagojinin ancak katılımcı, diyalog temelli ve yansıtıcı bir öğretim tasarımı içinde anlamlı biçimde işlerlik kazanabildiğini ortaya koymuştur. Türkiye'nin yükseköğretim yapısı, merkeziyetçi program anlayışı, yoğun içerik yükü ve öğretmen yetiştirme programlarında uygulama boyutunun sınırlılığı dikkate alındığında, eleştirel pedagojinin ders içeriklerine yalnızca kavramsal bir başlık olarak eklenmesi dönüşüm için yeterli görünmemektedir. Bu nedenle, sosyal bilgiler öğretmen yetiştirme programlarında derslerin uygulama temelli, tartışma ve eylem odaklı biçimde yeniden yapılandırılması, öğretmen adaylarının toplumsal sorunlara yönelik proje ve eylem çalışmaları geliştirebilecekleri güvenli ve demokratik öğrenme ortamlarının oluşturulması önerilmektedir. Öğretim elemanlarının eleştirel pedagoji konusunda hizmet-içi akademik gelişim süreçleriyle desteklenmesi ve öğretmen eğitimi programlarında yansıtıcı düşünme ve praksis odaklı ders tasarımlarına daha fazla yer verilmesi, Türkiye bağlamında dönüştürücü bir öğretmen eğitimi anlayışının güçlendirilmesine katkı sağlama potansiyeline sahiptir.
Özet (Çeviri)
The aim of this study was to redesign and implement the course Social Studies Learning and Teaching Approaches in line with the principles of critical pedagogy and to reveal how the implemented process is reflected in the learning experiences of pre-service social studies teachers. The study examines how a teaching process structured around the fundamental concepts of critical pedagogy—dialogue, conscientization (critical consciousness), and praxis (the unity of reflection and action)—transforms the learning experiences of teacher candidates. The research employed action research as a qualitative research method. There are three types of action research, and this study was conducted using the“collaborative–implementation–discussion-oriented”type of action research. In this process, where the researcher also assumed the role of practitioner, the study progressed through cycles of planning, implementation, observation, and reflection, and in each cycle the teaching process was re-evaluated and improved together with the participants. The study group consisted of pre-service teachers enrolled in the second year of the Social Studies Teacher Education undergraduate program at a state university located in the Central Anatolia region of Türkiye, selected through criterion sampling, one of the purposive sampling methods. Data were collected through semi-structured interviews, student products, and documents related to the course process. The data obtained were analyzed using descriptive analysis. In line with the nature of action research, the process was continuously reviewed and improved based on participants' experiences and feedback. Prior to the implementation, it was determined that teacher candidates perceived the course processes largely as knowledge-transmission-oriented, with limited emphasis on discussion and critical inquiry. The findings indicate that the teaching process incorporating critical pedagogy-based practices deepened teacher candidates' critical thinking skills, increased their awareness of social issues, and strengthened their understanding of democratic participation. Following the implementation, it was found that teacher candidates were able to express their ideas more clearly and that their critical inquiry and argumentation skills improved. Throughout the process, they experienced a transformation from being passive recipients of knowledge to becoming subjects who question social reality, develop solution proposals for social problems, and ground their pedagogical decisions within a perspective of social responsibility. This transformation was particularly evident in the dimension of praxis, manifested in the transition from thought to action, taking responsibility, and grounding pedagogical decisions within a social justice perspective. Furthermore, the implementation process contributed to the reconstruction of teacher candidates' perceptions of professional identity and to the development of a sense of pedagogical responsibility. The findings also show that a dialogue-based learning environment strengthened mutual learning experiences, democratized classroom interaction, and contributed to redefining the teacher–student relationship. In terms of conscientization, it was determined that teacher candidates' levels of critical consciousness regarding power relations, inequalities, and social justice increased, and that they began to perceive teaching not merely as a technical professional role but as an ethical position involving social responsibility. The main conclusion of the study is that presenting critical pedagogy in teacher education merely as theoretical content is insufficient; rather, it should be structured as a practice-based praxis process in which teacher candidates engage with social reality, develop critical inquiry, and transform this inquiry into pedagogical action. The action research process demonstrated that critical pedagogy becomes meaningfully operational only within a participatory, dialogue-based, and reflective instructional design. Considering Türkiye's higher education structure, centralized curriculum framework, heavy content load, and the limited scope of practical components in teacher education programs, merely adding critical pedagogy as a conceptual topic to course content does not appear sufficient for transformative change. Therefore, it is recommended that social studies teacher education programs be restructured in a practice-based, discussion- and action-oriented manner, and that safe and democratic learning environments be created where teacher candidates can develop projects and action plans addressing social issues. Supporting faculty members through in-service academic development processes in critical pedagogy and allocating greater space to reflective and praxis-oriented course designs in teacher education programs have the potential to strengthen a transformative approach to teacher education in the context of Türkiye.
Benzer Tezler
- Die wirkung der pragmalinguistik auf den daf unterricht
Edimbilimin Almanca yabancı dil dersine etkisi
HATİCE KOÇ
Yüksek Lisans
Almanca
2022
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiYabancı Diller Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN YILMAZ
- Ortaöğretim tarih müfredatı Orta Çağ Tarihi bölümünün P4C (Çocuklar için Felsefe) yöntemiyle incelenmesi
Examination of the Middle Ages History section of the secondary education history curriculum using the P4C (Philosophy for Children) method
EMEL TUTAK HASDEMİR
- Ortaokul 7. sınıf sosyal bilgiler dersi kültür ve miras öğrenme alanının öğretiminde tarihsel empatinin kullanılması: Bir eylem araştırması
The use of historical empathy in teaching cultural and heritage learning area in secondary school 7th grade social studies course: An action research
GÜLHAN GÜRSOYLAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimMarmara Üniversitesiİlköğretim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KAYA YILMAZ
- Argümantasyon temelli sosyal bilgiler öğretiminin öğrencilerin akademik başarı, tutum ve eleştirel düşünme becerisine etkisi
Effect of argumentation-based learning in social studi̇es lessons on academic success, attitudes and critical thinking skills of students
NAZİLE YILMAZ ÖZCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimOrdu ÜniversitesiTemel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SANEM TABAK
- Beşinci sınıf sosyal bilgiler dersinde p4c öğrenme modelinin öğrencilerin yaratıcı problem çözme düzeylerine ve eleştirel düşünme eğilimlerine etkisi
The effect of the P4C learning model on fifth grade socialstudies students' creati̇ve problem solvi̇ng levels andcri̇ti̇cal thinking tendencies
MERYEM ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimMuş Alparslan ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilgiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ TAŞKIRAN