VUCA'nın firmalarda rasyonel ve sezgisel karar verme süreçleri ve performansa etkisine dair bir araştırma
A research on the impact of VUCA on rationa and intuitive decision making and performance in organizations
- Tez No: 1004856
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ERYILMAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İşletme, Business Administration
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bursa Uludağ Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İşletme Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Yönetim ve Organizasyon Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın temel amacı oynaklık, belirsizlik, karmaşıklık ve muğlaklık olarak tanımlanan VUCA koşullarından özellikle karmaşıklık boyutunun yöneticilerin rasyonel karar verme ve sezgisel karar verme süreçleri üzerindeki etkilerini incelemek, bu ilişkilerde yapay zekâ kullanımının ve büyük veri kullanımının düzenleyici rolünü değerlendirmek ve tüm bu süreçlerin firma performansına nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. VUCA'nın karmaşıklık boyutu, yöneticilerin karşılaştığı çoklu etkileşimler ve hızlı değişen bilgi akışı nedeniyle karar verme süreçleri açısından kritik öneme sahiptir. Ancak yazında bu etkileri bütüncül biçimde analiz eden ampirik çalışmalar sınırlı düzeydedir. Artan çevresel karmaşıklık karşısında yöneticilerin hem analitik hem de sezgisel düşünme biçimlerini bir arada kullanabilmeleri stratejik uyum ve karar kalitesi açısından önemli hale gelmektedir. Araştırmanın verileri Türkiye'de farklı sektörlerde görev yapan 357 yöneticiden elde edilmiştir. Veri toplama sürecinde kolayda örnekleme yöntemi tercih edilmiş ve demografik sorularla birlikte ölçek maddelerinden oluşan yapılandırılmış bir anket formu kullanılmıştır. Ölçüm modelinin güvenilirlik ve geçerlilik analizleri gerçekleştirildikten sonra değişkenler arası ilişkiler yapısal eşitlik modellemesi yöntemiyle test edilmiştir. Bulgular karmaşıklığın hem rasyonel karar verme süreçleri hem de sezgisel karar verme süreçleri üzerinde pozitif ve anlamlı etkiler yarattığını göstermektedir. Yöneticiler karmaşık ortamlarda daha fazla analitik değerlendirmeye başvurmakla birlikte sezgisel süreçler analitik düşünmeyi tamamlayan, karar hızını ve esnekliğini artıran bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Yapay zekâ kullanımı karmaşıklığın rasyonel karar verme üzerindeki etkisini belirli koşullarda güçlendirirken büyük veri kullanımı bu ilişkiyi bazı durumlarda sınırlayıcı yönde etkileyebilmektedir. Bununla birlikte her iki teknolojinin de karar verme biçimleri üzerinde doğrudan olumlu etkileri bulunmakta ve yönetsel bilişsel kapasiteyi desteklemektedir. Çalışma yapay zekâ ve büyük veri kullanımını yönetsel yeteneklerin dinamik bir bileşeni olarak ele almakta ve karar verme süreçlerini bu yeteneklerin psikolojik ve örgütsel temelleriyle bütünleştirmektedir. Bu yaklaşım çevresel bağlamın karmaşık doğasını dikkate alarak stratejik yönetim, bilişsel psikoloji ve dinamik yetenekler yazınını bir araya getiren çok düzeyli bir çerçeve sunmaktadır. Araştırma, rasyonel ve sezgisel süreçlerin, dijital teknolojilerin ve çevresel karmaşıklığın birlikte ele alınmasıyla yöneticilerin karmaşık ortamlarda karar verme biçimlerine yönelik bütüncül bir anlayış geliştirmekte ve firma performansına ilişkin önemli sonuçlar ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
The primary purpose of this study is to examine how the complexity dimension of volatility, uncertainty, complexity, and ambiguity, known as the VUCA environment, influences managers' rational decision-making and intuitive decision-making processes. The study further investigates the moderating roles of artificial intelligence usage and big data usage in these relationships and evaluates how all of these mechanisms collectively shape firm performance. The complexity dimension of VUCA is considered a critical determinant of decision-making processes and firm outcomes due to the increasing interdependence, information load, and unpredictability that managers face in modern business environments. Despite its importance, empirical research that systematically analyzes these relationships remains limited. As environmental complexity rises, the ability of managers to employ both analytical and intuitive thinking becomes essential for achieving strategic alignment and improving decision quality. Data for the study were obtained from 357 managers working in various sectors in Türkiye. A convenience sampling method was employed, and a structured questionnaire containing demographic questions and established measurement scales was used as the data collection instrument. After establishing the reliability and validity of the measurement model, the relationships among the variables were tested using structural equation modeling. The findings reveal that environmental complexity has positive and significant effects on both rational decision-making processes and intuitive decision-making processes. In complex environments, managers tend to rely more heavily on analytical reasoning, while intuitive mechanisms emerge as complementary elements that enhance flexibility and speed in decision-making. Artificial intelligence usage strengthens the effect of complexity on rational decision-making under certain conditions, while big data usage may, in some cases, act as a limiting factor. Nevertheless, both technologies exert direct positive effects on managerial decision-making processes and contribute to strengthening cognitive capacity. This study conceptualizes artificial intelligence usage and big data usage as dynamic managerial capabilities and integrates decision-making processes with the psychological and organizational foundations of these capabilities. By considering the complex nature of environmental conditions, the study provides a multi-level framework that brings together perspectives from strategic management, cognitive psychology, and the dynamic capabilities approach. By jointly examining analytical processes, intuitive mechanisms, digital technologies, and environmental complexity, the study offers a comprehensive understanding of managerial decision-making in complex contexts and presents meaningful implications for firm performance.
Benzer Tezler
- VUCA–bireysel performans ve işte kalma niyeti ilişkisinde yetenek yönetiminin aracı, örgüt kültürünün düzenleyici rolü
The mediating role of talent management and moderating role of organizational culture in the relationship between VUCA, individual performance and intention to stay at work
ÖMER ÖZTUNA
- Çok kriterli karar verme tekniklerinden AHP ve Copras yöntemleri kullanılarak tedarikçi seçim kararının verilmesi: Otomotiv sektöründe bir uygulama
Supplier selection multi criteria decision making by using AHP and Copras methods: An automotive sector application
GÖKÇEN BALIKÇILAR USTA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mühendislik BilimleriBursa Uludağ ÜniversitesiEndüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ YURDUN ORBAK
- Kuru incirlerde küf florası ve aflatoksigenik küflerin saptanması
Başlık çevirisi yok
SİBEL BÜYÜKŞİRİN
- Damegani'nin el-Vücuh ve'n-Nezair isimli eserindeki metodu
Damegani's method in his book named el-Vucuh wa'n-Nezair
ESMA ÇETİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
DinUludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. ABÜLHAMİT BİRIŞIK
- Lojistik sektöründe üst düzey yöneticilerin VUCA algısı ve stratejik karar alma süreçleri üzerine bir araştırma: TİM 500 örneği
A research on VUCA perception and strategic decision-making processes of senior managers in the logistics sector: TIM 500 sample
EMRE KADİR ÖZEKENCİ