Antecedents and outcomes of self-determination-based motivational interest profiles in STEM: A latent profile analysis investigating the role of complexity congruence and person-vocation fit
Fen, teknoloji, mühendislik ve matematik (FTMM) alanlarında öz-belirleme kuramına dayalı motivasyonel mesleki ilgi profillerinin öncülleri ve çıktıları: karmaşıklık uyumu ve kişi-meslek uyumunun rolünü inceleyen bir örtük profil analizi
- Tez No: 1006194
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YONCA TOKER GÜLTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Geleneksel mesleki ilgi envanterleri, kariyer çıktılarının temelinde yatan motivasyonel mekanizmaları yordamakta sıklıkla yetersiz kalmaktadır. Bu boşluğu gidermek amacıyla bu tez; Holland'ın kuramı, Öz-Belirleme Kuramı (ÖBK) ve ilgi karmaşıklığı kavramlarını bütünleştirerek kapsamlı bir kişi-çevre uyum modeli önermiştir. FTMM (Fen, Teknoloji, Mühendislik, Matematik) alanındaki çalışanlar ve öğrencilerin katılımıyla dört ayrı çalışma yürütülmüştür. 1. Çalışma'da, algılanan çevresel karmaşıklığı ölçmek ve kişi-çevre karmaşıklık uyum endekslerini oluşturmak amacıyla FTMM Çevre Karmaşıklığı Ölçekleri geliştirilmiştir. 2. ve 3. Çalışmalar, bu yeni ölçeklerin geçerlik ve güvenirliğine dair kanıtlar sunarak psikometrik özelliklerini ortaya koymuştur. Ana çalışma, özerk ve kontrollü motivasyonel düzenlemelere dayalı olarak kariyer alanlarına yönelik motivasyon profillerini belirlemek için Örtük Profil Analizi (LPA) kullanmıştır. Sonuçlar belirgin örüntüler ortaya koymuştur: Çalışanlar“özerk”ve“düşük motivasyonlu”gruplar arasında net bir kutuplaşma sergilerken; öğrencilerde buna ek olarak, orta düzeyde özerk ve kontrollü motivasyonel düzenlemelerle karakterize edilen üçüncü bir“karma”profil gözlemlenmiştir. Bu profile sahip üyelerin, yüksek not ortalaması sergilemelerine rağmen düşük tatmin düzeyine sahip oldukları görülmüştür. Çevre ve ilgi karmaşıklığı etkileşimi ile algılanan mesleki uyum, özerk profillere üyeliği anlamlı düzeyde yordamıştır. Ayrıca özerk profiller; daha yüksek akademik tatmin/iş tatmini, duygusal mesleki bağlılık, kariyere devam etme niyeti ve performans ile ilişkili bulunmuştur. Bu bulgular, STEM alanındaki istendik mesleki çıktıların yalnızca ilgi kodlarına değil; aynı zamanda uyum algılarına ve bireyin ilgi karmaşıklığı ile çevrenin karmaşıklık düzeyi arasındaki eşleşmeye bağlı olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, mesleki ilgi ölçümlerinin salt içsel keyif ölçümünün ötesine geçerek; içsel ve dışsal baskılar, kişisel önem ve değerler gibi motivasyonel düzenlemelerin tüm yelpazesini kapsaması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Traditional vocational interest assessments often fail to capture the motivational mechanisms underlying career outcomes. To address this gap, this dissertation integrated Holland's theory, Self-Determination Theory (SDT), and interest complexity to propose a comprehensive person-environment fit model. Four studies were conducted involving STEM employees and STEM students. Study 1 developed the STEM Environment Complexity Scales to measure perceived environmental complexity and create person-environment complexity congruence indices. Studies 2 and 3 established the psychometric properties of the new scales, providing evidence for their validity and reliability. The main study utilized Latent Profile Analysis (LPA) to identify motivational profiles towards career domains based on autonomous and controlled motivational regulations. Results revealed distinct patterns: while employees exhibited a clear polarization between“autonomous”and“poorly motivated”groups, students additionally displayed a third“mixed”profile, characterized by moderate levels of autonomous and controlled motivational regulations. Members of this profile exhibited high grades but low satisfaction. Environment and interest complexity interaction and perceived occupational fit significantly predicted membership in autonomous profiles. Furthermore, autonomous profiles were associated with higher academic/job satisfaction, affective occupational commitment, career persistence intentions and performance. These findings suggest that adaptive vocational outcomes in STEM depend not only on interest codes but also on fit perceptions and a match between the individual's interest complexity and the environment's complexity level. Consequently, the results indicate that vocational interest assessments should extend beyond the sole measurement of intrinsic enjoyment to incorporate the full spectrum of motivational regulations, including internal and external pressures, personal importance, and values.
Benzer Tezler
- Antecedents and outcomes of self-determined engagement in Turkish efl classrooms: A mixed-method approach
İngilizce yabancı dil sınıflarında öz-belirlemeci ders katılımının öncülleri ve sonuçları: Bir karma yöntem yaklaşımı
ALİ DİNCER
Doktora
İngilizce
2014
Eğitim ve ÖğretimAtatürk ÜniversitesiYabancı Diller Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SAVAŞ YEŞİLYURT
- An examination of work-family conflict from the self-determination theory perspective
İş-aile çatışmasının öz-belirleme kuramı çerçevesinde incelenmesi
ASLI YALÇIN
Doktora
İngilizce
2017
PsikolojiOrta Doğu Teknik ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. REYHAN BİLGİÇ
- Pozitif psikolojik sermaye ile işe ilişkin duyuşsal iyilik algısı, iş doyumu, işgören performansı ve yaşam doyumu ilişkilerinin seyahat acentası çalışanları örnekleminde incelenmesi
Relationship between positive psychological capital and job related affective well-being, job satisfaction, employee performance and life satisfaction among travel agency employees
BERİL DÖNMEZ
Doktora
Türkçe
2014
PsikolojiMersin ÜniversitesiTurizm İşletmeciliği ve Otelcilik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KEMAL BİRDİR
- Markalı mobil uygulamalarda marka mutluluğu: Biliş-Duygu-Davranış modeli çerçevesinde öncüller ve sonuçlar
Antecedents and outcomes of brand happiness in branded mobile apps: A Cognition–Affect–Conation perspective
ASENA ERDEM KURT
- Antecedents and outcomes of 'Wasta' within the context of Arab international business relationships
Aracılığın Arap uluslararası iş ilişkileri bağlamında öncülleri ve sonuçları
MOHAMMAD ORRA