Geri Dön

Fıkıh-ahlak ilişkisi

The relationship between fiqh and morality

PDF İndir

  1. Tez No: 1006221
  2. Yazar: OSMAN NURİ ÜNSAL
  3. Danışmanlar: PROF. DR. NASİ ASLAN
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Din, Religion
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Çukurova Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bu çalışma, İslam hukuk geleneğinde tarihsel olarak iç içe geçmiş olan fıkıh ve ahlâk disiplinleri arasındaki ilişkiyi, teorik ve uygulamalı düzeyde sistematik biçimde ele almayı amaçlamaktadır. Modern dönemde disipliner ayrışmanın etkisiyle birbirinden kopuk şekilde değerlendirilen bu iki alan, çalışmada ibadetlerden aile ve borçlar hukukuna, ceza ve yargılama süreçlerinden şer'î hile tartışmalarına kadar geniş bir yelpazede birlikte ve bütüncül olarak incelenmiştir. Çalışma, fıkhın dışsal davranışları düzenleyen bir normatif sistem olmasının yanında, ahlâkî saiklerle temellendirilen bir değerler bütünü olduğunu göstermektedir. Fıkhın klasik tanımındaki“kişinin lehine ve aleyhine olanı bilme”vurgusu, sadece hukuki olmaktan öte ahlâkî sorumluluklara da işaret etmektedir. Bu çerçevede çalışma, fıkıh ile ahlâk arasında yapısal bir kopukluk bulunmadığını, aksine adalet, ihsan, hüsün-kubuh ve hudûdullah gibi temel referans kavramlar aracılığıyla bu ilişkinin tarihsel süreklilik ve anlam derinliği taşıdığını ortaya koymuştur. Çalışmada ef'âl-i mükellefîn, diyânî-kazâî hüküm ayrımı, makâsıdü'ş-şerîa ve sedd-i zerîa gibi usûlî kavramlar, fıkıh-ahlâk ilişkisi bağlamında yeniden yorumlanmış, normun şekilci yorumu ile maksad eksenli yaklaşım arasındaki farklar örneklerle ortaya konmuştur. Ayrıca ibadetler, borçlar hukuku, aile hukuku, ceza hukuku ve yargılama hukuku gibi alanlarda ahlâkî ilkelerin fıkhî hükümlere etkisi ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu alanlarda özellikle karşılıklı rıza, zararı önleme, kolaylık ve takvaya uygunluk gibi ilkelere vurgu yapılarak fıkhın sosyal adalet ve bireysel erdemi gözeten yönü ön plana çıkarılmıştır. Çalışmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri olan şer'î hile başlığı altında ise hukuken geçerli görünen fakat ahlâken sorunlu uygulamalar değerlendirilmiş; fıkhın lafzî yorumuna sığınarak ahlâkî özden uzaklaşmanın doğurduğu yozlaşma eleştirilmiştir. Hile-i şer'iyye örnekleri üzerinden, meşruiyet ile meşruluk arasındaki fark açıklanmış, hukuki şekilciliğin ahlâkî gayeyle uyuşmadığı durumlar somut örneklerle tartışılmıştır. Sonuç olarak bu tez, fıkhın ahlâkî boyutu da dikkate alan bütüncül bir manayı muhtevi olduğu gerçeğinden hareketle günümüzde yaşanan ahlâkî çözülmenin, fıkhın özünden uzaklaşılmasından kaynaklandığını ileri sürmektedir. Fıkhın normatif bir disiplin olmanın ötesinde, bireyi kemale erdirmeyi ve toplumu adaletle inşa etmeyi amaçlayan ahlâk temelli bir sistem olduğu vurgulanmıştır. Bu bağlamda,“makâsıd eksenli fıkıh”anlayışının yeniden canlandırılması, çağdaş İslam toplumlarında değer temelli bir hukuk bilincinin oluşmasına katkı sağlayacaktır.

Özet (Çeviri)

This dissertation aims to explore the relationship between Islamic jurisprudence (fiqh) and morality (akhlâq)-two disciplines historically intertwined in the Islamic tradition but increasingly treated as separate in the modern period. Rather than limiting the analysis to specific fields such as worship, transactions, or penal law, the study adopts a comprehensive and integrative approach, covering a wide spectrum from acts of worship to family and commercial law, as well as criminal justice and legal ethics. The research argues that fiqh is not merely a legal structure regulating external conduct but a value-laden system rooted in ethical reasoning. The classical definition of fiqh as“knowledge of what is for and against a person”reveals a normative depth that encompasses both legal obligations and moral accountability. In this context, the study emphasizes that the bond between law and ethics in Islam is intrinsic and dynamic, exemplified by foundational concepts such as justice (adl), excellence (ihsân), moral good and evil (husn-qubh), and divine boundaries (hudûd Allâh). Key methodological and legal principles such as the classification of acts (afʿâl al-mukallafîn), the distinction between devotional and judicial rulings (diyânî-qaḍâʾî), legal maxims (maqâṣid al-sharîʿa), and precautionary blocking of harm (sadd al-dharâʾiʿ) are examined as frameworks through which moral concerns influence legal norms. The study also analyzes how ethical foundations shape jurisprudential reasoning in areas such as ritual worship, contracts, marriage and divorce, criminal sanctions, and judicial procedures, drawing particular attention to principles like mutual consent, harm prevention, moral facilitation, and avoidance of exploitation. A significant part of the dissertation is dedicated to the topic of legal stratagems (hiyal sharʿiyya), which exposes how literalist and formalistic interpretations of law may undermine the moral purposes (maqâsid) of Islamic rulings. By evaluating contemporary and classical examples, the research highlights the tension between legal validity and moral legitimacy and proposes an interpretive framework that prioritizes ethical intention and social justice over rigid legalism. Ultimately, this thesis asserts that the moral dissolution experienced today stems from a departure from the essence of Fiqh, based on the fact that Fiqh encompasses a holistic meaning that incorporates its ethical dimension. It is emphasized that Fiqh, beyond being a normative discipline, is an ethics-based system aimed at the perfection of the individual and the construction of society with justice. In this context, revitalizing the“maqasid-oriented Fiqh”approach will contribute to the formation of a value-based legal consciousness in contemporary Islamic societies.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    990363

    İbadet ticaret aile ve ceza alanında fıkıh ahlak ilişkisi

    The relationship between Islamic jurisprudence and ethics in the fields of worship, commerce, family, and criminal justice

    ŞEYHMUS BALCI

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinKahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. NURİ KAHVECİ

  2. Tez No

    1011431

    İslâm iktisadının kaynaklarından biri olarak İslâm ahlâk felsefesi: İbn Miskeveyh'in Tehzîbü'l-Ahlâk'ı ve etkileri

    Islamic ethical philosophy as one of the sources of Islamic economics - The example of Ibn Miskeveyh and Tehzibu'l Ahlak and its effects

    SEDAT NAMDAR

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2026

    Ekonomiİstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi

    İslam Ekonomisi ve Finansı Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. AHMET TABAKOĞLU

  3. Tez No

    94780

    İslam ahlak felsefesinde bilgi ve hürriyet

    Knowledge and freedom in Islamic ethics

    MÜFİT SELİM SARUHAN

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2000

    FelsefeAnkara Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. HAYRANİ ALTINTAŞ

  4. Tez No

    699395

    İbn Haldun'un pratik felsefesi

    Ibn Khaldun's practical philosophy

    EGEMEN KURTOĞLU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2021

    FelsefeDokuz Eylül Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. MEHMET AYDIN

  5. Tez No

    824853

    İbn Kayyim el-Cevziyye ve Zâdü'l-meâd adlı eseri

    Ibn Kayyim al-Cevziyye and Zâdü'l-meâd

    MEHMET KAYA

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2023

    TarihHarran Üniversitesi

    İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDURRAHİM ARSLAN

Geri Dön