Kültür endüstrileri ve Nasreddin Hoca
Culture industries and Nasreddin Hodja
- Tez No: 1006980
- Danışmanlar: PROF. DR. NEBİ ÖZDEMİR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Halk Bilimi (Folklor), Folklore
- Anahtar Kelimeler: Türk folkloru, Turkish folklore
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Halk Bilimi (folklor) Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada Frankfurt Okulu filozofları Theodor W. Adorno'nun ve Max Horkheimer'in“Aydınlanmanın Diyalektiği”(1947) adlı kitabında yayımladığı kültür endüstrisi kavramı Türkiye'nin yerel olarak kültürel bağlamında yeniden yorumlanacak Nasreddin Hoca imgesinin günümüz kültür ekonomisindeki rolü incelenecektir. Çalışmanın hedefi halk kültürünün kültür endüstrisi kavramı bağlamı içindeki dönüşümünü anlamak ve kültür endüstrisi eleştirisinin Türkiye'ye özgü toplumsal ve ekonomik koşullar açısından ne ölçüde geçerli olduğunu tartışmaktır. Araştırmada temel amaç, Nasreddin Hoca'nın, halk anlatısı kökenli bu imgenin güncel medya, yerel kültür politikaları ve ekonomik pratikler içinde nasıl dönüştüğünü ve hangi anlam katmanlarında yeniden üretildiğini ortaya koymaya çalışmaktır. Araştırmada nitel bir araştırma yöntemi benimsenmiştir. Literatür taraması sonucunda elde edilen verilerin kültür endüstrisi, kültür ekonomisi ve yerel kültürel üretim ekseninde ve bağlamında karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi gözetilmiştir. Nasreddin Hoca'nın tarihsel ve güncel temsil biçimleri medya, turizm ve eğitim alanları üzerinden incelenmiştir. Nasreddin Hoca'ya ilişkin yerel etkinlik raporları da olmak üzere çeşitli kaynaklardan ve genel olarak literatür üzerinden kavramları anlamak üzere bir çözümleme yürütülmüştür. Elde edilen bulguların sonucunda Türkiye'de kültür endüstrisinin Theodor W. Adorno'nun öngördüğü tek yönlü kültürel homojenleşme sürecinden farklı olarak, ikili bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. Nasreddin Hoca'nın modern dönemde iki temel eksen boyunca yeniden inşa edildiği gözükmektedir. İlk eksen olarak kültür endüstrisi çerçevesinde imgenin ticarileştirilmesi, tipikleştirilmesi ve tüketim nesnesine dönüştürülmesi görülmektedir. Mizah unsuru, görsel ürünlerde ve halk bilgesi imgesi, özellikle dijital iletişim çağında hızlı dolaşıma uygun bir içerik biçimine dönüşmüştür. İkinci eksen ise kültürel kimlik üretimi üzerinden okunmaktadır. Nasreddin Hoca, özellikle yerel yönetimlerin ve kültür aktörlerinin kimlik inşasında bir referans imgesi olarak konumlanmakta ve Akşehir çevresi gibi belirli bölgeler, bu imge üzerinden mekânsal kimlik ekonomisi oluşturmaktadır. Araştırma nitel bir yaklaşımla gerçekleştirilmiştir. Literatür taraması, belge analizi, medya örnekleri ve kültürel etkinlik raporları (örn. Akşehir şenlikleri) kullanılmıştır. Bulgular, Nasreddin Hoca'nın geleneksel işlevinin modern dönemde hem standart hale getirilerek ticarileştiğini hem de yerel kimlik üretiminde direnç gösterdiğini ortaya koymaktadır. Kültür endüstrisinin Theodor W. Adorno'nun koyduğu biçimde yalnızca pasifleştirici olmadığı, Türkiye özelinde kültürel üretim ve yerel katılım aracılığıyla yapıcı ve yerelleştirici sonuçlar üretebildiği gözlemlenebilmektedir. Sonuç olarak, Nasreddin Hoca imgesi, Türkiye'de kültür endüstrisi içinde hem ekonomik hem de sembolik bir köprü işlevi görmektedir. Adorno'nun kuramı yerel kültürel dinamiklerle yeniden değerlendirildiğinde, halk kültürünün modern endüstriyel sistem içinde de direnç ve anlam üretme kapasitesini koruduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study re-examines Theodor W. Adorno's notion of the culture industry by situating it within Turkey's localized cultural landscape, using the contemporary reinterpretations of the Nasreddin Hoca figure as a focal point. The research aims to trace how elements of folk tradition are reshaped when they encounter industrialized cultural production, and to consider the extent to which Adorno's critique remains analytically useful under Turkey's distinct social and economic circumstances. At its core, the study investigates the modalities through which Nasreddin Hoca, originally embedded in oral folk narrative, has been reconfigured across modern media environments, local cultural agendas, and various economic practices, identifying the layers of meaning that accompany these reconfigurations. The research adopts a qualitative orientation. Insights derived from an extensive review of the literature were comparatively examined through the lenses of the culture industry, the cultural economy, and locally rooted cultural production. Both historical and contemporary portrayals of Nasreddin Hoca were assessed within media, tourism, and educational settings. Additionally, local cultural event documents, particularly those related to the Akşehir festivals, were analyzed to clarify the conceptual terrain and to illuminate how the figure is mobilized in different institutional and discursive spaces. The findings suggest that the culture industry in Turkey does not entirely mirror the unidirectional homogenizing dynamic Adorno envisioned. Instead, it appears to operate through a dual structure. First, Nasreddin Hoca is commodified and standardized: his humorous persona and wise-man imagery are reassembled into rapidly circulating content adapted to digital communication ecosystems. Second, the figure is actively deployed in processes of cultural identity formation. Local administrations and cultural actors draw upon his symbolic authority, while regions such as Akşehir cultivate spatial identity economies anchored in his legacy. The study shows that the modern reinterpretation of Nasreddin Hoca simultaneously reflects commercial standardization and forms of local cultural persistence. Contrary to Adorno's assumption of culture becoming solely pacifying and uniform, the Turkish case demonstrates that cultural production can also generate locally adaptive, participatory, and identity-strengthening outcomes. Ultimately, the figure of Nasreddin Hoca operates as both an economic asset and a symbolic mediator within Turkey's cultural industry landscape. When Adorno's framework is refracted through local cultural dynamics, it becomes evident that folk tradition retains its generative capacity for producing meaning and cultural agency, even while engaged with contemporary industrialized systems of culture.
Benzer Tezler
- Kültür endüstrileri ve ekonomisi çerçevesinde Türk halk danslarının incelenmesi
Analysis of Turkish folk dances within the framework of cultural industries and economy
FUNDA BOZKURT SAYGI
Doktora
Türkçe
2026
Bale ve DansHacettepe ÜniversitesiTürk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEBİ ÖZDEMİR
- Haliç'te; kültür endüstrilerinin yer seçimi, kümelenme eğilimi ve kentsel yenileşme ile kültür endüstrileri arasındaki etkileşim
Haliç; location criteria and clustering aptitudes of culturel industries, the interaction between culturel industries and urban regeneration
FATMA GÖZDE KÖSEOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TÜZİN BAYCAN LEVENT
- Kentsel dönüşümde kültür endüstrileri: İstanbul'da film endüstrisinin kentsel dönüşüm yaratma potansiyellerinin belirlenmesi
Cultural industries in urban regeneration: Urban regeneration potentials of the film industry in Istanbul
EVRİM ÖZKAN
Doktora
Türkçe
2009
Şehircilik ve Bölge PlanlamaYıldız Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEYNEP ENLİL
- Book publishing in Turkey: Problems and prospects in the context of industrialization
Türkiye'de kitap yayıncılığı: Endüstrileşme bağlamında sorunlar ve olasılıklar
CEMİL BOYRAZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2006
İletişim BilimleriOrta Doğu Teknik ÜniversitesiMedya ve Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı
DR. BARIŞ ÇAKMUR
- Yaratıcı kültür endüstrileri ile endüstri mirasının ekonomik canlandırma aracı olarak dönüşümü: Milas fabrikalar bölgesi
Transformation of the industrial heritage with creative cultural industries as a tool of economic regeneration: Milas factories region
RABİA YENİÇERİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KUNTER MANİSA