Two sources orıgınated in Rawḍat al-Shuhadā: A comparatıve study of Mashhad al-Shuhadāʾ and Hadīqat al-Suadā
Ravzatü'ş-Şüheda kaynakli iki eser: Meşhedü'ş-Şüheda ve Hadikatü's-Süeda'nin mukayeseli incelemesi
- Tez No: 1008637
- Danışmanlar: DOÇ. DR. KADİR TURGUT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Karşılaştırmalı Edebiyat, Comparative Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2023
- Dil: İngilizce
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Karşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kerbelâ hadisesi, İslam tarihinin en önemli kırılma noktalarından biri olmasının yanında asırlar boyunca İslam toplumlarının dinî, kültürel ve edebî Ḥāfiẓasını şekillendiren temel olaylardan biri olmuştur. Bu hadise etrafında oluşan maktel literatürü içerisinde Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin 1502 yılında kaleme aldığı Ravzatü'ş-şühedâ, hem Fars edebiyatında hem de Türk edebiyatında derin tesirler bırakan en önemli eserlerden biridir. Eser, yalnızca Kerbelâ vakasını anlatan bir metin olarak kalmamış; sonraki dönemlerde farklı dillerde ve farklı kültürel çevrelerde yeniden üretilerek geniş bir etki alanı oluşturmuştur. Bu çalışma, Ravzatü'ş-şühedâ'dan hareketle meydana getirilen Fuzûlî'nin Hadîkatü's-süedâ adlı Türkçe telif-tercümesi ile Hüseyin Nidâî-i Yezdî'nin Meşhedü'ş-şühedâ adlı Farsça diliçi tercümesini mukayeseli olarak incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, aynı kaynak metinden beslenen bu iki eserin kaynak metne yaklaşımlarını, yeniden yazım stratejilerini ve metin üretim süreçlerini ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; karşılaştırmalı metin incelemesi esas alınmıştır. Kaynak metin olarak Ravzatü'ş-şühedâ esas alınmış, erek metinler olan Hadîkatü's-süedâ ve Meşhedü'ş-şühedâ sistematik biçimde karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma sırasında olay örgüsü, şahıs kadrosu, mekân unsurları, kaynak kullanımı, ayet ve hadis iktibasları ile kelâm-ı kibâr nakilleri dikkate alınmış; müelliflerin gerçekleştirdiği ekleme, çıkarma, değiştirme, genişletme ve özetleme türündeki müdahaleler tespit edilerek değerlendirilmiştir. Ayrıca eserlerin ortaya çıktıkları siyasî, mezhebî ve kültürel çevreler göz önünde bulundurularak metinler tarihî bağlam içerisinde yorumlanmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde klasik Türk ve Fars edebiyatlarında tercüme yoluyla metin üretimi meselesi ele alınmış; diliçi tercüme, serbest tercüme ve telif-tercüme kavramları üzerinde durulmuştur. Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında yeniden yazım faaliyetlerinin tarihî gelişimi incelenmiş; çalışmanın teorik çerçevesi oluşturulmuştur. Böylece Hadîkatü's-süedâ ve Meşhedü'ş-şühedâ'nın hangi tercüme ve yeniden yazım gelenekleri içerisinde değerlendirilmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Birinci bölümde öncelikle Kâşifî, Fuzûlî ve Nidâî'nin yaşadıkları dönemlerin siyasî, mezhebî ve edebî panoraması çizilmiştir. Daha sonra her üç müellifin hayatı, ilmî şahsiyeti, eserleri ve mensup oldukları düşünce çevreleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu bölümde özellikle Kâşifî'nin ilmî ve edebî kişiliği, Ravzatü'ş-şühedâ'nın yazılış amacı, kaynakları, muhtevası ve sonraki dönemlerdeki etkileri üzerinde durulmuştur. Aynı şekilde Fuzûlî'nin ve Nidâî'nin hayatları, eserleri, mezhebî eğilimleri ve eserlerini kaleme aldıkları siyasî çevreler değerlendirilmiş; böylece mukayeseli inceleme için gerekli tarihî ve biyografik altyapı hazırlanmıştır. İkinci bölümde Ravzatü'ş-şühedâ, Hadîkatü's-süedâ ve Meşhedü'ş-şühedâ arasındaki metinsel ilişkiler ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu kapsamda her iki müellifin kaynak metne yaptıkları müdahaleler ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Olay örgüsünde gerçekleştirilen değişiklikler, şahıs kadrosuna yapılan eklemeler ve çıkarmalar, mekân isimlerindeki farklılaşmalar, kaynak kullanımı, ayet ve hadis iktibasları ile kelâm-ı kibâr nakilleri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Ayrıca müelliflerin genişletme, özetleme ve yeniden kurgulama yoluyla metni nasıl dönüştürdükleri ortaya konulmuştur. Bu inceleme sonucunda her iki müellifin de kaynak metni yalnızca tercüme etmekle yetinmedikleri, onu kendi estetik anlayışları ve ideolojik tercihleri doğrultusunda yeniden ürettikleri görülmüştür. Üçüncü bölümde ise ikinci bölümde elde edilen veriler daha üst düzey bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu bölümde Fuzûlî ve Nidâî'nin kaynak metin karşısındaki tavırları mukayeseli olarak analiz edilmiş; her iki müellifin yeniden yazım sürecinde benimsedikleri yöntemler ortaya konulmuştur. Yapılan değerlendirmeler sonucunda Fuzûlî'nin kaynak metni büyük ölçüde koruduğu, ancak ona güçlü bir estetik ve edebî kimlik kazandırdığı; Nidâî'nin ise kaynak metni Safevî siyasî ve mezhebî söylemi doğrultusunda yeniden yorumladığı tespit edilmiştir. Böylece aynı kaynak metnin farklı tarihî ve kültürel çevrelerde farklı anlam dünyalarına dönüştüğü gösterilmiştir. Sonuç olarak çalışma, klasik dönem tercüme faaliyetlerinin yalnızca dilsel bir aktarım süreci olmadığını; aynı zamanda metnin yeniden yorumlanmasını, dönüştürülmesini ve yeni bir kimlik kazanmasını sağlayan yaratıcı bir üretim faaliyeti olduğunu ortaya koymaktadır. Fuzûlî'nin Hadîkatü's-süedâ'sı estetik ve edebî yönüyle öne çıkarken, Nidâî'nin Meşhedü'ş-şühedâ'sı siyasî ve mezhebî yönelimleriyle dikkat çekmektedir. Bu durum, Ravzatü'ş-şühedâ'nın farklı kültürel çevrelerde yeniden üretilerek yeni anlam katmanları kazandığını göstermekte; aynı zamanda klasik Türk ve Fars edebiyatlarında tercüme ve yeniden yazım geleneğinin mahiyetine dair önemli veriler sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The Event of Karbalā is not only one of the most significant turning points in Islamic history but also one of the foundational events that has shaped the religious, cultural, and literary memory of Muslim societies for centuries. Among the extensive martyrology (maqtal) literature that emerged around this event, Rawḍat al-Shuhadā, written by Husayn Vāʿiẓ-i Kāshifī in 907/1502, occupies a distinguished position as one of the most influential works in both Persian and Turkish literary traditions. The work transcended its role as a mere narrative of Karbalā and became a source text that inspired numerous rewritings, translations, and adaptations across different languages and cultural environments. This dissertation comparatively examines two works derived from Rawḍat al-Shuhadā: Fuḍūlī's Ḥadīqat al-Suadā, a Turkish authorial translation, and Ḥusayn Nidāʾī-yi Yazdī's Mashhad al-Shuhadāʾ, an intralingual Persian translation. The primary objective of the study is to reveal how these two texts, originating from the same source, approached the original work, employed different rewriting strategies, and reconstructed the narrative in accordance with their own literary, ideological, and cultural contexts. The study adopts a qualitative research design and is based on the method of comparative textual analysis. Taking Rawḍat al-Shuhadā as the source text, Ḥadīqat al-Suadā and Mashhad al-Shuhadāʾ are systematically compared in terms of plot structure, characters, place names, sources and references, Qurʾānic quotations, hadith citations, and quotations of wise sayings (kalām-I kibār). Particular attention is given to the interventions made by the authors, including additions, omissions, modifications, expansions, and summarizations. Furthermore, the political, sectarian, literary, and cultural contexts in which these works were produced are taken into consideration in order to interpret the texts within their broader historical framework. The introduction discusses the phenomenon of text production through translation in classical Turkish and Persian literature. Special attention is paid to the concepts of intralingual translation, free translation, and authorial translation. The historical development of rewriting practices in Arabic, Persian, and Turkish literary traditions is examined, and the theoretical framework of the study is established. In this context, Ḥadīqat al-Suadā and Mashhad al-Shuhadāʾ are evaluated within the broader tradition of translation-based textual production and literary rewriting. The first chapter presents the political, sectarian, and literary panorama of the periods in which Husayn Vāʿiẓ-i Kāshifī, Fuḍūlī, and Ḥusayn Nidāʾī-yi Yazdī lived. It further examines the lives, intellectual backgrounds, literary personalities, and works of these three authors in detail. Particular emphasis is placed on Kāshifī's scholarly and literary identity, the reasons behind the composition of Rawḍat al-Shuhadā, its sources, content, stylistic characteristics, and influence on subsequent literature. Similarly, the lives and works of Fuḍūlī and Nidāʾī, their sectarian affiliations, and the political environments in which they produced their works are analyzed. This chapter thus provides the historical and biographical background necessary for understanding the comparative analysis undertaken in the subsequent chapters. The second chapter constitutes the core of the dissertation and focuses on the textual relationships between Rawḍat al-Shuhadā, Ḥadīqat al-Suadā, and Mashhad al-Shuhadāʾ. The interventions made by both authors upon the source text are examined separately and comparatively. Changes in plot structure, additions and omissions related to characters, alterations in place names, source usage, Qurʾānic and hadith quotations, and citations of wise sayings are analyzed in detail. The chapter also demonstrates how both authors transformed the source text through expansion, summarization, and narrative restructuring. The findings reveal that neither author merely translated the source text; rather, both reinterpreted and reconstructed it according to their own literary sensibilities and ideological preferences. The third chapter offers a comprehensive evaluation of the findings obtained from the comparative analysis. It examines the attitudes of Fuḍūlī and Nidāʾī toward the source text and identifies the rewriting strategies employed by each author. The analysis demonstrates that Fuḍūlī largely preserved the narrative framework of Rawḍat al-Shuhadā while enriching it with a highly sophisticated literary style and aesthetic sensitivity. As a result, Ḥadīqat al-Suadā emerged as one of the most influential and artistically accomplished maqtal texts in Turkish literature. Nidāʾī, on the other hand, reinterpreted the source text within the ideological framework of Safavid political and sectarian discourse. By emphasizing themes such as imamate and devotion to the Ahl al-Bayt, he transformed the narrative into a work carrying a more explicit Shiʿi ideological character. The comparison demonstrates how the same source text could acquire distinct meanings and functions when reproduced in different political, cultural, and intellectual settings. In conclusion, this study argues that translation in classical literature should not be regarded merely as a linguistic transfer. Rather, it represents a creative process of textual reproduction, reinterpretation, and reconstruction through which authors reshape source texts in accordance with their literary, ideological, and cultural concerns. While Fuḍūlī's Ḥadīqat al-Suadā stands out primarily for its literary and aesthetic achievements, Nidāʾī's Mashhad al-Shuhadāʾ reflects the political and sectarian tendencies of its age. The study therefore demonstrates how Rawḍat al-Shuhadā generated multiple textual identities through the process of rewriting and offers important insights into the nature of translation, adaptation, and textual production in classical Turkish and Persian literature.
Benzer Tezler
- İstanbul Kilyos (Kumköy) bölgesinin rüzgar kaynaklı enerjiler açısından değerlendirilmesi
Assessment of Istanbul Kilyos (Kumkoy) region in terms of wind originated energy sources
MEHMET EMRE HAKYEMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Enerjiİstanbul Teknik ÜniversitesiEnerji Bilimi ve Teknolojileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİHRAT ÖNÖZ
- Farklı kökenli Melissa officinalis L. (oğulotu)'lerin Menemen ve Bozdağ ekolojik koşullarında bazı agronomik ve kalite özellikleri üzerinde araştırma
Determination of some agronomic and quality characteristics of Melissa officinalis L. (lemon balm) populations originated from different sources in Menemen and Bozdağ ecological conditions
ALİ OSMAN SARI
- İki ham petrol üretim tesisinde BTEX odaklı uçucu organik bileşiklerin araştırılması
Investigation of BTEX-focused volatile organic compounds in two crude oil production plants
TALHA KEMAL KOÇAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Çevre MühendisliğiGazi ÜniversitesiÇevre Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYSEL ÇAĞLAN GÜNAL
- Şiî hadis literatüründe Kudüs'ün Ehl-i Sünnet kaynaklarıyla karşılaştırmalı incelemesi
A comparative examination of Jerusalem with the sources of Ahl-i Sunnet in the Shi'i hadith literature
EBUBEKİR AKIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ CUMALİ KÖSEN
- Zonguldak atmosferindeki polisiklik aromatik hidrokarbonların dağılımları, mevsimsel değişimleri ve kaynakları
The distributions, seasonal variations and sources of polycyclic aromatic hydrocarbons in the Zonguldak atmosphere
HASAN ÇABUK