Ebû Alî el-Fârisî'de anlam
Semantics in Abū 'Alī al-Fārisī
- Tez No: 1009414
- Danışmanlar: PROF. DR. İSMAİL GÜLER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bursa Uludağ Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ebû Alî el-Fârisî'nin dil anlayışını fonetik, fonolojik, morfolojik, sözdizimsel ve bağlamsal boyutlarıyla anlam ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Hicrî IV. yüzyılın önde gelen dil âlimlerinden olan Ebû Alî, sarf, nahiv ve kıraat alanlarında önemli eserler kaleme almış ve birçok dil âliminin yetişmesine katkı sağlamıştır. Onun anlam düşüncesi, dilin ses, kelime ve cümle yapılarında belirgin şekilde görülmektedir. Müfret lafız düzeyinde anlam, Ebû Alî'nin iştikâk anlayışı ve kelimenin kök yapısına bağlı olarak öne çıkmaktadır. Harflerin zâidliği, hazfi, tahkîki ve tahfîfi gibi fonolojik kurallar vasıtasıyla kelime içindeki ses dönüşümleri mekâyîs vurgusu çerçevesinde işlevsel bir biçimde ele alınmaktadır. Kelimelere dair eş ve zıt anlam tahlilleri, onun sözlüksel anlam görüşünü yansıtırken; sözlüksel ve işlevsel anlamın yetersiz kaldığı durumlarda ittisâ' aracılığıyla anlamın sağlandığı görülmektedir. Cümle düzeyinde ise anlam, gramatik yapı ve sözdizim kurallarıyla inşa edilmekte; gerektiğinde hazif, manaya haml ve durum bağlamı gibi karinelerle desteklenmektedir. Araştırmanın temel amacı, özellikle nahiv sahasında öne çıkan Ebû Alî el-Fârisî'nin anlam anlayışını ortaya koymak ve klasik dönem dil çalışmalarında anlambilim alanına sunduğu katkıları belirleyerek bu konudaki literatür boşluğunu gidermektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi temele alınmış; bazı alanlarda eşsüremli, bazı alanlarda ise artsüremli yaklaşımlar benimsenmiştir. Dilin bütüncül yapısını gözeterek birden fazla dilbilim yönteminin kullanıldığı çalışmada işlevsel ve bağlamsal anlam modelleri ön plana çıkmakta ve bu yönüyle eklektik bir yapı arz etmektedir. Araştırma neticesinde Ebû Alî el-Fârisî'nin anlamı yalnızca sözlüksel değil, aynı zamanda işlevsel ve bağlamsal düzlemlerde de ele aldığı; dilin bütün katmanlarının anlam oluşumunda etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study investigates Abū ʿAlī al-Fārisī's linguistic thought through the lens of semantics, focusing on phonetic, phonological, morphological, syntactic, and contextual dimensions. As one of the most prominent linguists of the 4th century AH, Abū ʿAlī made significant contributions to the fields of morphology (ṣarf), syntax (naḥw), and Qur'anic recitation (qirāʾāt), and trained many influential scholars. His semantic approach is evident in sound patterns, word structures, and sentence formations. At the level of the individual lexical item, meaning emerges prominently in connection with Abū ʿAlī's understanding of derivation (ishtiqāq) and the root structure of words. Phonological processes occurring within words—such as the addition (ziyāda), deletion (ḥadhf), realization (taḥqīq), and attenuation (taḥfīf) of letters—are treated functionally within the framework of the principle of maqāyīs (root-based semantic cores). Analyses of synonymy and antonymy among words reflect his view of lexical meaning; moreover, in cases where lexical and functional meanings prove insufficient, meaning is achieved through the mechanism of itti¬sāʿ (semantic extension). At the sentence level, meaning is established through grammatical rules and syntactic structures. When necessary, semantic interpretation is supported by contextual indicators such as ellipsis, rhetorical extension (ḥaml ʿala l-maʿnā), and pragmatic context. The study aims to reveal Abū ʿAlī's semantic perspective—especially in syntax—and to highlight his contribution to early Arabic semantic theory. A qualitative approach based on document analysis is adopted, incorporating both synchronic and diachronic linguistic methods. The research also embraces an eclectic framework by integrating functional and contextual semantic models. Findings show that Abū ʿAlī approached meaning not merely at the lexical level, but across all linguistic domains, emphasizing the integral role of form, function, and context in semantic interpretation.
Benzer Tezler
- Bahauddin Ebu Muhammed Tahir b. Ahmed b. Muhammed el-Kazvini ve Gayetu`t-Tarif min Usuli`t Tasrif isimli eserinin tenkitli neşri
Bahauddin Abu Muhammad Tahir b. Ahmad al-Kazvini and a critical edition of his wprk titled Gayet at-Ta`rif min Usul at-Tasrif
LÜTFULLAH YAVUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
DinDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. MUHARREM ÇELEBİ
- Arap dilinin biçimsel yapısı: 4/10. yüzyılda ses-anlam ilişkisi
Formal structure of the Arabic language: The relationship between sound and meaning in the 4th/10th century
MEDİHA BÜŞRA ÖZDEMİR
Doktora
Türkçe
2025
DilbilimMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞÜKRAN FAZLIOĞLU
- حاشية يحيى بن يوسف السيرامي (ت. 833 ه) على المطول شرح تلخيص مفتاحالعلوم للتفتازاني (ت. 722 ه) من بداية الكتاب حتى مبحث الإسناد الخبري: دراسةًوتحقيقا
Yahya b. Yusuf es-Sîrâmî'nin el-Mutavvel şerhu telhis-i iftahi'l-ulûm li Taftazânî adlı eser üzerine yazdığı haşiyenin tahkik ve tahlili (Kitabın başından el-İsnâdu'l-haberî adlı bölüme kadar)
ABDULAZEEZ IBRAHİM KHAYOON AL-SADOON
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM İBRAHİMOĞLU
- Tâ-hâ Suresinin anlambilim yönünden incelenmesi
Semantic analysis of Surah Tâ-hâ
EBRAR DEMİRBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Doğu Dilleri ve EdebiyatıAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiArap Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMED ALDYAB