Türkçe-Soğdca dil ilişkileri üzerine sözlüksel bir inceleme
A lexicological study of Turco-Sogdian language contacts
- Tez No: 1009904
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ÖLMEZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eski Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
M.Ö. 6. yüzyıldan itibaren tarihî kayıtlarda adına rastlanan Soğdlar, Türk dilinin ve kültürünün yazılı olarak bilinen ilk dönemlerinin anlaşılmasında hususî bir önem taşımaktadır. Bu önem Türk dilinin sadece filolojik ve yazınsal gelişim süreçlerinin değil, aynı zamanda filoloji ile ilişkili diğer alanlarının incelenmesinde de dikkate değer bir role sahiptir. Dolayısıyla Soğdlar ve Türkler üzerine yapılan karşılaştırmalı veya her iki dili birlikte ele alan çalışmalar özelde Türkçeyi ve Soğdcayı, genelde ise Orta Asya'daki dil ve kültür etkileşimlerinin bir panoramasını sunmaktadır. Bu çerçevede Türkçe-Soğdca Dil İlişkileri Üzerine Sözlüksel Bir İnceleme başlıklı doktora tezimizin amacı Köktürk ve Uygur Bozkır Kağanlıklarından kalma Soğdca yazıtları, Eski Uygurca belgelerdeki Soğdca alıntılamaları ve Soğdca sözlüksel verilerdeki Türkçe unsurları inceleyerek dil ilişkilerinin gelişim süreçlerini ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda Giriş, Sonuç ve Kaynakça haricinde tezimiz üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde kısaca“Soğd Adı”na ve“Soğdca Üzerine Yapılan Belli Başlı Yayımlar”a değinilmiş, ikinci bölümde sözlüksel verilerden hareketle Türkçe-Soğdca dil ilişkilerinin dönemleri ele alınmıştır. Türk Kağanlıklarından kalma Soğdca yazıtlardan ve Turfan civarında dil ilişkilerini ihtiva eden verilerden hareketle bazı değerlendirmelerde bulunulmuştur. Böylece bu bölümlerde sözlüksel verilere dayanılarak her bir dönem kendi içerisinde değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise Soğdcaya ait sözlüksel veriler ([GH], [DMSB], [DCS]) Türkçeye çevrilmiş ve sözlüksel verilerdeki Türkçe unsurlar incelenmiştir. Böylelikle bu bölüm içerisinde iki hedefe odaklanılarak Soğdca sözlüksel verilerin tamamına yakını Türkçeye çevrilmiş ve ilgili araştırmacıların dikkatine sunulmuştur. Bununla beraber Türkçe-Soğdca dil ilişkileri bağlamında sözlüksel verilerin hangi hususları yansıttığı anlaşılmaya çalışılmıştır. Sonuç bölümünde ise ana bölümlerde yer alan değerlendirmelerden hareketle Türkçe-Soğdca dil ilişkilerinin genel yapısı ele alınmıştır.
Özet (Çeviri)
The Sogdians, whose names first appear in historical records in the 6th century BC, are essential for understanding the earliest written periods of the Turkic language and culture. Their significance extends beyond the philological and literary development of Turkic to encompass other philological fields. In this context, comparative studies of the Sogdians and Turks, or studies that consider both languages together, provide insight into linguistic and cultural interactions in Central Asia, with a particular focus on Turkic and Sogdian. The chapters and analyses in the thesis aim to shed light on the developmental processes of the Turco-Sogdian language contacts by using lexical data as a basis. Apart from the introduction, conclusion and bibliography, the thesis consists of three chapters. The first chapter briefly gives information about "The Name Sogd' and presents 'Main Publications on Sogdian Language'. From the second chapter onwards, the periods of the language contacts are examined through lexical data. Some assessments are based on Sogdian inscriptions remaning from the Turkic Khaganates, as well as Turco-Sogdian language contacts in the Turfan region. Therefore, in these chapters, each period has been evaluated in isolation based on lexical data. The third chapter translates Sogdian lexical data ([GH], [DMSB], [DCS]) into Turkic and it examines Turkic elements within the data. The focus of this chapter is twofold: i) to translate almost all of the Sogdian lexical data into Turkic and ii) to present it to relevant researchers. Furthermore, an attempt has been made to understand which aspects of language contacts lexical data reflects. Accordingly, the general structure of Turco–Sogdian language contacts is summarised in the conclusion chapter, based on the evaluations in the preceding chapter.
Benzer Tezler
- Türkçe-Soğdca dil ilişkileri ve Soğd harfli Eski Türkçe metinler
Turkic and Sogdian Language contact and the Old Turkic texts with Sogdian Script
BUKET NUR KIRMIZIGÜL ŞİMŞEK
Doktora
Türkçe
2025
DilbilimEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FERRUH AĞCA
- Tarihî Moğolca Budist metinlerdeki Eski Uygurca kopyalar
Old Uyghur copies in historical Mongolian Buddhist texts
ASUMAN BAŞ
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve Edebiyatıİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞABAN DOĞAN
- Amelin sebepleri ve semereleri suduru (Shan E Yın Guo Jıng)
Annotated Turkish translation of the“Sūtra of the Causes and Effects of Actions”in chinese
ELYAR ZEHTABI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Doğu Dilleri ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiDoğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜRHAN KİRİLEN
- Hikāyet-i Cemel üzerine bir dil incelemesi (İnceleme- metin-dizin)
A language examination on the Hikāyet-i Cemel (Examination- text-index)
BİRAY ÖZDEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA UĞURLU
- Eski Türkçe tantrik bir metin: Uṣṇīṣa vijaya dhāraṇī sūtra
A tantric text of the old Turkic: uṣṇīṣa vijaya dhāraṇī sūtra
HASAN İSİ
Doktora
Türkçe
2019
DilbilimHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EMİNE YILMAZ