Osmanlı fıkıh geleneğinde el-Hidâye: 16-17. yüzyıl literatürü bağlamında bir inceleme
Al-Hidâyah in the Ottoman fiqh tradition: A study within the context of 16th-17th century literature
- Tez No: 1010938
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AYTAÇ AYDIN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hanefî fıkhının en etkili metinlerinden biri olan Burhâneddin el-Mergînânî'nin el-Hidâye adlı eserinin Osmanlı ilim dünyasındaki yerini ve 15. yüzyıl sonlarından 17. yüzyıl sonlarına kadar etrafında şekillenen eserleri ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, el-Hidâye'nin Osmanlı telif geleneğine etkisini tespit etmektir. Bu bağlamda medrese sistemindeki merkezî yeri çerçevesinde bu dönemde üretilen şerh, hâşiye, ta'lîka, ihtisar, tercüme ve tekmile türündeki çalışmaları tespit etmek ve mevzubahis çalışmalar çerçevesinde yürütülen ilmî tartışmaları inceleyip değerlendirerek Osmanlı fıkıh anlayışının temel dinamiklerini açığa çıkarmaktır. Çalışmada tespit, tahlil ve mukayese yöntemleri birlikte kullanılmaya çalışılmıştır. Osmanlı medreselerindeki fıkıh tedrisatı ve literatür üretim süreçleri birincil kaynaklar üzerinden incelenmiş, eserler arasındaki ilişkiler, ilmî tartışma gelenekleri ve yorum farklılıkları karşılaştırmalı biçimde ele alınmıştır. Tezimiz dört ana bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde genel olarak el-Hidâye'nin Osmanlı'ya intikali, fıkıh geleneğindeki yeri ve medreselerdeki fıkıh tedrisatına etkisi incelenmiştir. İkinci ve üçüncü bölümlerde, şerh ve hâşiyelerden başlanarak ilgili eserler tespit edilerek tanıtılmıştır. Son bölümde ise Osmanlı'da el-Hidâye üzerine yazılan eserlerin öne çıkanlarını bütüncül bir şekilde mukayeseye imkân verdiği düşünülen buyû' bölümü merkeze alınarak, bu kısım üzerine yapılan yorumlar ve tartışmaların seyri, beş mesele etrafında tahlil edilmiştir. Ulaşılan bulgular, el-Hidâye'nin Osmanlı medrese sistemiyle güçlü bir ilişki içerisinde olduğunu ve belirtilen zaman aralığı boyunca fıkıh tedris ve telif geleneğinin merkezinde yer aldığını göstermiştir. Yalnızca ilgili zaman aralığında el-Hidâye etrafında ikincil literatürde zikredilenlerden çok daha fazla eserin ortaya konulduğu anlaşılmıştır. Çok katmanlı şerh, hâşiye ve ta'lîka çalışmalarının büyük ölçüde geçmiş birikimi sorgulama ve metnin“doğru yorumunu”belirleme amacına yöneldiği, el-Hidâye'nin ve şerhlerinin gelişen medrese sistemine eklemlenmiş bir metin olarak müzakere edildiği anlaşılmıştır. Bu süreçte mantık, münazara ve belâgat gibi Osmanlı ilim dilinin temel unsurlarının etkisi açıkça hissedilmiş, böylece el-Hidâye bir fıkıh metni olmasının yanında metodolojik ve tartışmacı yönüyle Osmanlı ilim anlayışının yansıdığı otorite-çerçeve bir metin olarak öne çıkmıştır. 11/17. yüzyıl sonlarından itibaren ise el-Hidâye etrafındaki bu üretkenliğin azaldığı ve tartışma ağırlıklı hâşiyelerin yerini açıklama odaklı şerhlerin aldığı gözlemlenmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines the role of Burhan al-Din al-Marghinani's al-Hidâya, one of the most influential works of Hanafi jurisprudence, within the Ottoman scholarly environment, focusing on the literature produced around it between the late fifteenth and late seventeenth centuries. The main objective is to assess the impact of al-Hidâya on Ottoman scholarly writing. In this framework, the research identifies works written in genres such as commentary, gloss, marginal notes, abridgment, translation, and supplement, particularly in view of the text's central place in the madrasa system. By analyzing the scholarly debates reflected in this body of literature, the study also aims to clarify the main features of the Ottoman understanding of fiqh. The research adopts identification, analytical, and comparative methods. It investigates the teaching of fiqh and the production of scholarly works in Ottoman madrasas through primary sources, while also comparatively examining relationships between texts, traditions of debate, and interpretive differences. The dissertation consists of four chapters. The first chapter explores the transmission of al-Hidâya into the Ottoman context, its position within the broader fiqh tradition, and its influence on legal education. The second and third chapters identify and introduce the relevant works, with particular attention to commentaries and glosses. The final chapter takes a comparative approach by focusing on the section on commercial transactions and examines interpretive developments through five selected legal issues. The findings show that al-Hidâya held a central place in Ottoman legal education and scholarly production. It is demonstrated that more works were produced around it than previously assumed. This layered tradition largely aimed at evaluating earlier scholarship and establishing correct interpretation. Influences of logic, dialectics, and rhetoric are evident, and the text functioned not only as a legal manual but also as a key intellectual framework. However, from the late seventeenth century onward, a decline is observed, as debate-oriented glosses gradually gave way to more explanatory commentaries.
Benzer Tezler
- Mâtürîdî âlimlerden Sığnâkî'nin (Ö. 714/1314) et-Tesdîd fî şerhi't-Temhîd adlı eserinin tahkiki ve ilâhiyyat konularının tahlili
A critical edition and an analysis of theological issues of the Maturidian scholar Signaki (D.714/1314)'s work called at-Tasdeed fi sharh at-Tamheed
ALİ TARIK ZİYAT YILMAZ
- Molla Hüsrev ve Hâşiye 'ale'l-mutavvel adlı eseri (Edisyon-kritik)
Mullā Khusraw and his Hāšhiya alā 'l-Muṭawwal (Critical-edition)
ATİLLA KAYA
Doktora
Türkçe
2024
DinDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HİMMET KONUR
- An intellectual biography of 'Abd al-Ḥakīm al-Siyālkūtī (D. 1657): His place in Hind intellectual history and influence upon Ottomans
'Abdülhakim Siyâlkûtî'nin (Ö. 1657) entelektüel biyografisi: Hint entelektüel tarihindeki yeri ve Osmanlılar üzerindeki etkisi
ABDULLAH AL MAMUN
Doktora
İngilizce
2023
Eğitim ve Öğretimİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL ÜÇER
- İslam ilmihal geleneğinde hadis kullanımı: Şir'atü'l-İslâm örneği
The use of hadith in the Islamic catechism (ilmihal) tradition: The example of Şiratü'l-Islâm
UĞUR DOKGÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FERHAT GÖKÇE
- Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî'nin (1850-1920) hayatı eserleri ve hadisçiliği
Ömer Ziyâeddin Dağıstânî (1850-1920) his life works and hadith
MUSA SÖYLER
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. VELİ ABA