Osmanlı türkçesinin ilk ve son dönemlerinde zarf cümleciği kuran bağlayıcıların morfolojik ve semantik gelişimi
The morphological and semantic development of connectors forming adverbial clauses in the early and late periods of Ottoman Turkish
- Tez No: 1011521
- Danışmanlar: PROF. DR. AHMET ŞEFİK ŞENLİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medeniyet Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Yeni Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Çalışmada, Osmanlı Türkçesinin ilk ve son dönemlerinde zarf cümleciği kuran bağlayıcıların morfolojik ve semantik gelişimleri tespit edilmiştir. Farklı dönemlerde aynı konuyu ele alan tarihî eserler, hem ayrı hem de karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. İlk dönemden Cihânnümâ ve Tevârîh-i Ȃl-i Osmân olmak üzere iki eser; son dönemden Mükemmel Osmânlı Târîhi, Resimli ve Harîtalı Osmânlı Târîhi, Târîh-i Devlet-i Osmâniyye, Târîh-i Siyâsî-i Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye olmak üzere dört eser incelenmiştir. Cümleler arası anlamsal ilişkileri ele alan bu çalışmada, Johanson'un ortaya koyduğu ve Şenlik'in geliştirdiği kapsama tekniği (İng. incorporation, embedding; Alm. einverleibung) örnek alınmıştır. Öncelikle cümle ilişkilendirme teknikleri ve türleri ele alınmış ardından zarf cümleciklerinin temel cümleyle ilişkilerine yer verilmiştir. İki aşamadan oluşan inceleme bölümünün ilk aşamasında zarf cümleciği bağlayıcıları; çözümlenebilen dil birliklerine göre (zarf-fiil, bitimsiz fiil, hâl eki, edat, isim, bitimli fiil) morfolojik açıdan basit, karmaşık ve tekrarlı zarf cümleciği bağlayıcıları olmak üzere üç başlıkta ele alınmıştır. Morfolojiyle ilişkili olarak ayrıca ardışık yan cümlelerdeki ortak zarf cümleciği bağlayıcılarının kullanımına değinilmiştir. İncelemenin ikinci aşamasında zarf cümleciği bağlayıcılarının sağladığı semantik ilişkiler zaman (eş zamanlılık, süreç, başlangıç, bitiş, öncelik, sonralık, ivedilik), tarz, neden, şart, amaç, zıtlık, ekleme, ölçü ve karşılaştırma olmak üzere dokuz başlıkta ele alınmıştır. Semantikle ilişkili olarak anlamı sınırlandırma ve yoğunlaştırma, zarf cümleciklerinin temel cümleye göre yeri ve işlevi, zarf cümleciği bağlayıcılarında olumsuzluk konularına da yer verilmiştir. Sonuç bölümünde Osmanlı Türkçesinin ilk ve son dönemindeki zarf cümleciği bağlayıcılarının sayısı, yapısı, anlamı, kullanım sıklığı ve temel cümleye bağlanma tekniği karşılaştırılarak süreçteki gelişimleri ortaya konmuştur. Morfolojik gelişmişliğin semantik üzerindeki etkisi gösterilerek alan yazına önemli katkılar sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
This study identifies the morphological and semantic development of connectors that form adverbial clauses in the early and late periods of Ottoman Turkish. Historical works addressing similar topics from different periods were analyzed both individually and comparatively. Two works from the early period Cihânnümâ and Tevârîh-i Âl-i Osmân and four works from the late period Mükemmel Osmânlı Târîhi, Resimli ve Harîtalı Osmânlı Târîhi, Târîh-i Devlet-i Osmâniyye, and Târîh-i Siyâsî-i Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye were examined. In this study, which deals with semantic relations between clauses, the incorporation (embedding) framework proposed by Johanson and further developed by Şenlik was adopted. First, clause-linking techniques and their types were discussed, followed by the relationships between adverbial clauses and main clauses. The analysis consists of two stages. In the first stage, connectors of adverbial clauses were examined morphologically in three categories simple, complex, and reduplicated based on analyzable linguistic units (such as converbs, non-finite verbs, case suffixes, postpositions, nouns, and finite verbs). In relation to morphology, the use of shared connectors in successive subordinate clauses was also addressed. In the second stage, the semantic relations established by these connectors were analyzed under nine categories: time (simultaneity, duration, inception, termination, anteriority, posteriority and immediacy), manner, cause, condition, purpose, contrast, addition, degree and comparison. Issues such as semantic delimitation and intensification, the position and function of adverbial clauses relative to the main clause, and negation in adverbial clause connectors were also discussed. In the conclusion, the development of adverbial clause connectors in the early and late periods of Ottoman Turkish is presented through a comparison of their number, structure, meaning, frequency of use, and linking techniques to the main clause. The study demonstrates the impact of morphological development on semantics and makes significant contributions to the field.
Benzer Tezler
- Ali Emîrî Efendi'nin durûb-ı emsâl-i Osmâniyye'si [Metin-çeviri-açıklamalar-dizin]
Али эмири эфендинин дуруби эмсали османиеси [текст-котормо-түшүндүрмөлөр-индекс]
İSLAM KÜÇÜK
Doktora
Türkçe
2014
Türk Dili ve EdebiyatıKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTürkoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAKAN TAŞ
- Geç dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış mensur İskendernāme metninin dil ve metin incelemesi
Grammatical and textual features of the prose story of Alexander the great written in the Late Chaghatay Turkic
ALEYNA MALKOÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Diyarbakırlı Molla Mustafa'nın Menâsik-i Hacc adlı eseri üzerine bir dil incelemesi
A linguistic study on the book entitled Menâsik-i Hacc/Hadj by Diyarbakirli Molla Mustafa
BİLGEHAN AYATA
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
- Osmanlı müelliflerinin kaleminden Ayasofya'nın inşaşı
The construction of Ayasofya in the writings of Ottoman scholars
HÜSEYİN SARI
- Müsahipzade Celal Efendi'nin“İstanbul Efendisi”opereti özelinde Osmanlı'da operetin gelişimi
The improvement of operetta in Ottoman, specific to İstanbul Gentleman operetta of Musahipzade Celal Efendi
AHMET ÜNLÜ