Erzurum'daki osmanlı dönemi hamamlarının plan tipolojisi
Plan typology of ottoman period baths in Erzurum
- Tez No: 1012350
- Danışmanlar: PROF. DR. FATMA ZEHRA ÇAKICI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Erzurum, baths, Ottoman baths, plan typology, typological analysis
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Bu tez çalışmasının temel amacı, Erzurum şehir merkezinde yer alan tescilli Osmanlı dönemi hamamlarının tipolojik özelliklerinin tespit edilmesidir. Bu amaç doğrultusunda incelenmek üzere seçilen hamam yapıları, plan özellikleri, sıcaklık tipleri, işlevleri, malzeme özellikleri, giriş ve aydınlatma unsurları, çatı ve üst örtüsü olmak üzere 6 ana başlık altında incelenerek tipolojik analizi yapılmıştır. Yöntem: Literatür taraması, arşiv araştırmaları, saha çalışması, tipolojik analiz ve karşılaştırmalı analiz metotlarının bir arada kullanıldığı karma yöntemli bu tez çalışmasında, öncelikle ayrıntılı literatür taraması ve arşiv araştırmaları yapılmıştır. Bu bağlamda, Osmanlı dönemi hamam mimarisi, Anadolu hamamlarının özellikleri ve Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamları üzerine yayımlanmış kitaplar, makaleler, bildiriler ve lisansüstü tezler incelenmiştir. Literatür ve arşiv araştırmaları sonucunda çalışmanın ana materyali olarak belirlenen ve Erzurum şehir merkezinde bulunan 14 adet tescilli Osmanlı hamamı ile ilgili saha çalışmaları yapılarak yapılar yerinde incelenmiştir. Bu hamamların mimari özellikleri incelenerek tipolojik özellikleri ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgularla hamamlar öncelikle kendi aralarında daha sonra Anadolu ve İstanbul'daki örnekleri ile karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bulgular: Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamlarının yapı kartları hazırlanmış ve mimari özellikleri belirlenen 6 başlık kapsamında ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Yapılan tipolojik analiz çalışması sonucunda Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamam yapılarının büyük ölçüde klasik Osmanlı hamamlarının plan şemalarını sürdürdüğü belirlenmiştir. Hamamlar, sıcaklık mekânı plan tipolojisine göre altı farklı tipe ayrılmış ve incelenen hamamların büyük bir bölümünün tek fonksiyonlu olarak inşa edildiği tespit edilmiştir. Osmanlı hamam mimarisinde yapının genel kütlesine hâkim olan soyunmalık bölümü, genellikle kare ya da kareye yakın dikdörtgen planlı olarak tasarlanmıştır. Erzurum hamamlarında da bu bölüm hem plan hem de mekânsal hâkimiyet açısından belirleyici bir unsur niteliğindedir. Sonuç: Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamları, hem klasik Osmanlı geleneğini yansıtmakta hem de yerel özgünlükler taşımaktadır. Hamam tipolojileri temel olarak sıcaklık mekânının plan içindeki konumuna ve düzenine göre belirlenmektedir. Bu kapsamda hamamlar, haçvari, yıldızvari, kare sıcaklık etrafında halvetli, çok kubbeli, çift halvetli ve eş odalı olmak üzere altı ana tipe ayrılmaktadır. Bu tipler, mekânsal organizasyon, örtü sistemi ve kullanım biçimi açısından farklılık gösterirken, hamam mimarisinin işlevsel bütünlüğünü koruyan ortak bir plan anlayışını yansıtmaktadır. Anahtar Kelimeler; Erzurum, hamam, Osmanlı hamamları, plan tipolojisi, tipolojik analiz
Özet (Çeviri)
Aim: The main objective of this thesis is to identify the typological characteristics of the registered Ottoman period baths located in the city center of Erzurum. In line with this objective, the selected bath structures were examined under six main headings; plan characteristics, sıcaklık (hot section) types, functions, material properties, entrance and lighting elements, and roof and superstructure systems, and their typological analyses were conducted. Method: This thesis employs a mixed-method approach, combining literature review, archival research, fieldwork, typological analysis, and comparative analysis. Initially, an extensive literature review and archival research were carried out. In this context, books, articles, conference papers, and postgraduate theses on Ottoman bath architecture, the characteristics of Anatolian baths, and Ottoman-era baths in Erzurum were examined. As a result of the literature and archival studies, 14 registered Ottoman baths located in the city center of Erzurum were identified as the main research material. Field studies were conducted, and these structures were examined on-site. Their architectural features were analyzed to reveal their typological characteristics. The findings obtained were first evaluated within the group itself and then comparatively analyzed with examples from Anatolia and İstanbul. Findings: Architectural inventory forms of the Ottoman baths in Erzurum were prepared, and their architectural characteristics were analyzed in detail within the six defined categories. The results of the typological analysis indicate that the Ottoman baths in Erzurum largely preserve the classical Ottoman bath plan schemes. Based on the typology of the sıcaklık (hot section), the baths were classified into six different types, and it was determined that the majority of the examined baths were constructed as single-functional structures. In Ottoman bath architecture, the soyunmalık (changing room), which dominates the overall mass of the building, is generally designed with a square or near-square rectangular plan. Similarly, in Erzurum baths, this section stands out as a defining element in terms of both plan organization and spatial dominance. Conclusion: Ottoman-era baths in Erzurum reflect both the classical Ottoman architectural tradition and local specificities. Bath typologies are primarily determined by the position and arrangement of the sıcaklık within the plan. In this context, the baths are categorized into six main types: cruciform, star-shaped, baths with halvet cells arranged around a square hot section, multi-domed, double-halvet, and equal-room types. While these types differ in terms of spatial organization, covering systems, and patterns of use, they collectively reflect a shared planning approach that preserves the functional integrity of bath architecture.
Benzer Tezler
- Erzurum İngiliz konsolosluğu ve faaliyetleri
British consulate and activities in Erzurum
AYŞE BAYRAKTUTAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Uluslararası İlişkilerAtatürk ÜniversitesiTarih Bölümü
YRD. DOÇ. DR. İBRAHİM AYKUN
- Tanzimat Dönemi merkezileşme çabaları sürecinde Van ve çevresindeki aşiretlerin iskan ve adaptasyon problemleri
Settlement and adaptation problems of tribes in city of Van and around in the process of centralization of Tanzimat Period
ŞEYHMUS BİNGÜL
- Osmanlı-Rus ve İran üçgeninde Ahıska bölgesi - 1829 Edirne Andlaşması öncesi
Meskheti (Ahiska) region in the Ottoman Empire, Russian and Iran triangle -before 1829 the treaty of adrianople
DERYA İDİKURT
Doktora
Türkçe
2021
TarihKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ BUYAR
- Selçukludan Osmanlıya kadar Ardahan ve çevresi
Ardahan and its surroundings from Seljuks to Ottomans
ESRA TİMUÇİN
- Erzurum hacı bekirzade evi restorasyon projesi önerisi
Erzurum haci bekirzade house restoration project proposal
BENGİSU TURHAN