Mısır'da hadis çalışmaları (Fâtımîler dönemi)
Hadith studies in Egypt (the Fatimid period)
- Tez No: 1012362
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SEYİT ALİ GÜŞEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Fatimi Devleti, Hadis, Mısır, Ulema, Veri analizi, Fatimi Government, Hadith, Egypt, Ulama, Data analysis
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Hadis Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Şiî-İsmâilî inancına mensup Fâtımîler'in Mısır'daki iki asırlık hâkimiyeti (358-567/969-1171) boyunca Ehl-i sünnet ulemasının hadis alanındaki çalışmalarını, ilim-siyaset ilişkisini ve dönemin sosyokültürel zeminini ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, mezhep merkezli siyasî bir yapının hüküm sürdüğü bu coğrafyada Sünnî hadis geleneğinin nasıl şekillendiğini, ulemanın hangi kısıtlamalara maruz kaldığını ve Fâtımî iktidarının hadis ilmine yönelik etkilerinin neler olduğunu tespit etmektir. Çalışmada nitel ve nicel yöntemlerin birlikte kullanılmasına dayanan karma bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu kapsamda Mısır alimlerini, Mısır'a rihle düzenleyenleri ve İslam coğrafyasındaki genel ulema profilini temsil eden üç ayrı veri seti oluşturulmuştur. Tabakât ve terâcim literatürü başta olmak üzere klasik biyografik kaynaklardan derlenen veriler; istatistiksel modelleme, hoca-talebe ilişkilerini merkeze alan sosyal ağ analizi ve coğrafi bilgi sistemleri (CBS) aracılığıyla incelenmiştir. Elde edilen bulgular, klasik kaynaklarda yer alan“Fâtımîler'in Sünnî ilimlerini ve hadis faaliyetlerini ortadan kaldırdığı”yönündeki kabulün aksine, ulemanın camilerde ve evlerde ders halkalarını sürdürebildiğini ve hoca-talebe ağının iki asır boyunca kesintisiz devam ettiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte Fâtımî idaresi, ilim tahsiline yönelik fiilî ve yaygın bir engelleme politikası izlememiş olsa da Sünnî ulemayı resmî himayeden mahrum bırakmış, uyguladığı ideolojik baskılarla alimler nezdinde derin bir otosansür iklimi oluşturmuştur. Öte yandan 450/1058 yılı itibarıyla baş gösteren eş-Şiddetü'l-Uzmâ (Büyük Kıtlık) ve ardından gelen veba salgınları da bölgenin demografik yapısını ciddi ölçüde sarsmıştır. Bu araştırma, Fâtımî döneminde Sünnî hadis geleneğinin yapısal bir süreklilik göstermesine karşın söz konusu sürecin Mısır için ilmî bir zenginleşmeden ziyade mevcut birikimin zayıfladığı bir“gerileme ve fetret dönemi”olduğunu verilerle ortaya koymaktadır. Çalışma, makro tarihsel anlatıları mikro düzeydeki biyografik verilerle sınayarak İslâm düşünce ve eğitim tarihine, dijital beşerî bilimler ekseninde yeni bir metodolojik pencere açmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the work of Sunni scholars in the field of hadith, the relationship between scholarship and politics, and the sociocultural context of the period during the two-century-long rule of the Fatimids—adherents of the Shi'i-Ismaili faith—in Egypt (358–567/969–1171). The primary objective of the research is to determine how the Sunni hadith tradition took shape in this region, where a sect-centered political structure prevailed; to identify the constraints faced by the scholars; and to ascertain the effects of Fatimid rule on the science of hadith. The study adopts a mixed-methods approach combining qualitative and quantitative methods. Within this framework, three distinct datasets have been created: one representing Egyptian scholars, another comprising those who undertook scholarly journeys to Egypt, and a third reflecting the general profile of the ulema across the Islamic world. Data compiled from classical biographical sources, particularly the literature of tabakāt and terājim, was analyzed through statistical modeling, social network analysis centered on teacher-student relationships, and geographic information systems (GIS). The findings reveal that, contrary to the widely held view in classical sources that“the Fatimids eliminated Sunni scholarship and hadith activities,”the ulema were able to continue their study circles in mosques and homes, and that the teacher-student network persisted uninterrupted for two centuries. However, while the Fatimid administration did not pursue an active or widespread policy of obstructing the pursuit of knowledge, it deprived the Sunni ulema of official patronage and, through the ideological pressures it imposed, fostered a deep climate of self-censorship among scholars. On the other hand, the Great Famine (al-Shidda al-ʿUẓmā) that began in 450/1058 and the subsequent plague epidemics also severely disrupted the region's demographic structure. This study demonstrates, through data, that while the Sunni hadith tradition exhibited structural continuity during the Fatimid period, this process represented a“period of decline and stagnation”for Egypt—marked by a weakening of existing intellectual capital rather than scholarly enrichment. By testing macro-historical narratives against micro-level biographical data, the study aims to open a new methodological window into the history of Islamic thought and education within the framework of digital humanities.
Benzer Tezler
- Fâtımîler ve Eyyûbîler döneminde Mısır'ın Yemen üzerindeki hâkimiyet mücadeleleri (358-648/969-1250)
The struggle for Egyptian domination over Yemen during the Fāṭimid and Ayyūbid periods (358–648/969–1250)
MUSTAFA GÜNEŞ
- Modern dönemde Mısır'da hadis ve sünnet konusundaki yaklaşımlar
Approaches to hadith and sunnah in Egypt in the modern period
İSA EREN
Doktora
Türkçe
2023
TarihOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SALİH KESGİN
- Uluslararası İslam Enstitüsü'nün hadis çalışmaları ve Taha Cabir el-Alvani'nin hadis ve sünnet anlayışı
Hadith works of International Institute of Islamic Thought and Taha Jabir al-Alwani's understanding of hadith and sunnah
SÜMEYYE YURTOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Dinİstanbul Sabahattin Zaim ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖZCAN HIDIR
- Türkiye, Suriye ve Mısır'daki 9. sınıf din dersi kitapları üzerine bir karşılaştırma
A comparison of 9th grade religious studies textbooks in Turkey, Syria, and Egypt
MAJED EDDEN ALMUNTALEB
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimMarmara ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. LATİF BEYRELİ
- Sufi tradition in Ottoman Egypt according to al-Jabarti's Aja'ib al-athar
El-Ceberti'nin Aca'ibü'l-asar adlı eserine göre Osmanlı Mısır'ında sufi gelenek
ŞEYMA MERT
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiUluslararası Osmanlı Çalışmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATİH BAYRAM