Kâdî Abdülcebbâr'da tanım teorisi
The theory of definition in Qāḍī ʿAbd al-Jabbār
- Tez No: 1012443
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ZİYA ERDİNÇ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Epistemoloji, Kadı Abdülcebbar, Ontoloji, Tanım, Temyiz, Epistemology, Qadı Abdulcabbar, Ontology, Definition, Appeal
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Müteahhirîn dönemde felsefeyle iç içe geçen kelâmın aksine, felsefî etkilerden uzak olması bakımından saf kelâm faaliyeti olarak nitelendirilebilecek mütekaddimîn dönemi, hususen de Mu'tezile kelâmı, ontolojik ve epistemolojik yönelimlerini büyük ölçüde Meşşâî felsefenin etkilerinden ve içerimlerinden uzak tutmaya çalışmıştır. Onların bu iki alandaki temel tavırları, farklı düzeylerde bütün teorik yaklaşımlarına yansımıştır. Bu yansımanın belirgin biçimde müşahede edildiği meselelerin başında tanım teorisi gelmektedir. Nitekim cevher-araz teorisinin dışladığı kabuller, tanımın lafzî düzeyde ele alınmasını kaçınılmaz hâle getirmiştir. Dolayısıyla bu dönem kelâmında, özcü tanım anlayışı reddedilerek lafzî tanım anlayışı benimsenmiştir. Bu itibarla Kâdî Abdülcebbâr'ın tanım nazariyesinde güçlü bir temyîz vurgusu öne çıkmaktadır. Kâdî, teorik ve teolojik hassasiyetlerine bağlı kalarak, aynı zamanda ontolojik ve epistemolojik imkân ve sınırlılıkları dikkate alarak bütünleşik bir tanım teorisi inşa etmiştir. Bu bağlamda çalışma, öncelikle Mu'tezile'nin ve daha özelde Kâdî Abdülcebbâr'ın tanım kuramını ortaya koymayı, ikincil olarak da onun kuramının Meşşâî filozoflar ve erken dönem Eş'arîlerle hangi yönlerden benzeştiğini ve hangi noktalarda onlardan ayrıştığını tahlil etmeyi de amaçlamaktadır. Üç bölümden oluşan bu çalışmanın ilk bölümünde Kâdî Abdülcebbâr'ın varlık ve bilgi anlayışı incelenmiştir. Bu çerçevede tanım anlayışının dayandığı ontik düzlemin anlaşılması amacıyla cevher-araz teorisi ve zât-sıfat ayrımı üzerinde durulmuştur. Diğer taraftan nazar ile bilgi arasındaki ilişkinin, tanım ile tanımlanan arasındaki bağıntıya ne şekillerde yansıdığının belirginleştirilmesi amacıyla da Kâdî'nin bilgi anlayışının ana unsurları ele alınmıştır. İkinci bölümde ise varlık ve bilgi anlayışı üzerine inşa edilen tanım nazariyesinin mâhiyeti irdelenmiştir. Bu doğrultuda tanımın unsurları ve amacı gibi meselelere geçmeden önce, tanıma ilişkin kavramsal çerçeve oluşturulmuş ve tanımın irtibatlı olduğu diğer kavramlar tespit edilerek analiz edilmiştir. Bir diğer husus ise tanımlama ile tesmiye arasında birtakım farkların tespit edilmiş olmasıdır. Bu çerçevede, söz konusu iki işlemin birbirinden farklı mâhiyetlere sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu bölümde Kâdî'nin düşüncesinde tanımın kurucu unsurlarının neler olduğu belirlenmiştir. Bu bağlamda onun tanımla ilgili açıklamalarından hareketle“temyîz”,“temyîzin tamlığı”ve“tam temyîzin en az sözle sağlanması”olmak üzere tanımda üç aslî unsur kabul ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, tanımın şartları ve bu şartlarla ilişkili meseleler ele alınmıştır. Tanımın geçerliliğini ve geçersizliğini belirleyen“câmi ve mâni olma”,“tanımın tanımlanandan daha açık olması”ile“tard ve aks”kriterleri,“tanımın sıhhat şartları”olarak ifade edilmiştir. Bahse konu şartlar;“temyiz”,“temyizin tamlığı”ve“tam temyizin en az sözle sağlanması”şeklinde sıralanan, tanımın aslî unsurlarının eksiksiz bir biçimde gerçekleşmesine zemin hazırlamaktadır. Tespit edilen bir diğer önemli husus, nazar ile bilgi arasındaki ilişkinin tanım ile tanımlanan arasındaki ilişkiye doğrudan yansımasıdır. Nitekim Kâdî Abdülcebbâr, nazar ve bilgi arasındaki nedensel ilişkiyi, tanım-tanımlanan arasındaki bağıntıya da tatbik etmiştir. Bu çalışmada doküman incelemesi yoluyla elde edilen veriler tümevarımsal metin analizi (inductive textual analysis) ve yeniden yapılandırma (reconstruction) yöntemleri takip edilerek analiz edilmiştir.
Özet (Çeviri)
In contrast to the kalām tradition of the later (mutaʾakhkhirūn) period, which became deeply intertwined with philosophy, the kalām of the early (mutaqaddimūn) period, particularly Muʿtazilite theology, may be characterized as a relatively pure form of kalām activity due to its distance from philosophical influences. In both ontology and epistemology, Muʿtazilite theologians sought to maintain their theoretical orientations largely independent of the assumptions and implications of Peripatetic (Mashshāʾī) philosophy. Their fundamental positions in these two domains were reflected, at varying levels, throughout their theoretical system. One of the issues in which this reflection can be observed most clearly is the theory of definition. Indeed, the assumptions excluded by the substance-accident (jawhar-ʿaraḍ) theory rendered it inevitable that definition be treated at the linguistic level. Consequently, the essentialist conception of definition was rejected in this period of kalām and replaced by a linguistic conception of definition. In this regard, a strong emphasis on differentiation (tamyīz) occupies a central place in Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's theory of definition. Remaining faithful to his theoretical and theological commitments while taking into account ontological and epistemological possibilities and limitations, Qāḍī developed an integrated theory of definition. Accordingly, this study aims, first, to elucidate the theory of definition advanced by the Muʿtazila in general and by Qāḍī ʿAbd al-Jabbār in particular; and second, to analyze the ways in which his theory converges with and diverges from those of the Peripatetic philosophers and the early Ashʿarite theologians. The study consists of three chapters. The first chapter examines Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's understanding of being and knowledge. In this context, particular attention is devoted to the substance-accident theory and the distinction between essence (dhāt) and attributes (ṣifāt) in order to clarify the ontological foundation upon which his theory of definition rests. Furthermore, the principal elements of his epistemology are analyzed so as to determine how the relationship between rational inquiry (naẓar) and knowledge is reflected in the relation between definition and the thing defined. The second chapter investigates the nature of the theory of definition constructed upon this ontological and epistemological framework. Before addressing issues such as the components and purpose of definition, a conceptual framework for understanding definition is established, and the concepts related to it are identified and analyzed. Another significant issue examined in this chapter is the distinction between definition (taʿrīf) and naming (tasmiyah). In this regard, it is concluded that these two acts possess distinct natures. The chapter also identifies the constitutive elements of definition in Qāḍī's thought. Based on his discussions of definition, it is argued that he recognizes three fundamental components: differentiation (tamyīz), the completeness of differentiation, and the achievement of complete differentiation through the fewest possible words. The third chapter focuses on the conditions of definition and the issues associated with them. The criteria that determine the validity and invalidity of a definition, namely being comprehensive and exclusive (jāmiʿ wa māniʿ), the requirement that a definition be clearer than the thing defined, and the criteria of direct and converse correspondence (ṭard wa ʿaks), are examined as the“conditions for the soundness of definition.”These conditions provide the basis for the full realization of the essential components of definition, namely differentiation, the completeness of differentiation, and the achievement of complete differentiation through the fewest possible words. Another important finding of the study is that the relationship between rational inquiry and knowledge is directly reflected in the relationship between definition and the thing defined. Qāḍī ʿAbd al-Jabbār applies the causal relationship that he establishes between naẓar and knowledge to the relation between definition and the thing defined as well. In this study, the data obtained through document review were analyzed by following inductive textual analysis and reconstruction methods.
Benzer Tezler
- Mu'tezile ve Eş'ariyye arasında ilahi sıfatlar: Kâdî Abdülcebbar ve Ebû'l-Meâlî el-Cüveynî karşılaştırması
Divine attributes in Mu'tazilate and Asharite: A comparativeanalysis of Qadi Abd al-Jabbar and Abu al-Maali al-Juwayni
HAKAN ALP
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Dinİstanbul ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYDIN TOPALOĞLU
- Kâdî Abdülcebbâr'da akıl ve dil
Reason and language in Qadi 'abd al-Jabbar's thought
MESUT ERZİ
Doktora
Türkçe
2022
FelsefeMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜLYA ALPER
- Kâdî Abdulcebbâr'da teolojik antropoloji: İnsanın mahiyeti sorunu
Theological anthropology of Qadi Abdul Jabbar: The problem of human essence
ABDUL BASIT ZAFAR
- Erken dönem Basra Mu'tezile kelâmında i'timâd teorisi
Theory of i'timad in the early period of Basran Mutazili kalam
YASEMİN HOLOĞLU AKDOĞAN
Doktora
Türkçe
2024
FelsefeMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜLYA ALPER