GEÇ OSMANLI DÖNEMİNDE VAN'DA MİSYONER GRUPLARIN GÖRÜNÜRLÜĞÜNÜN MEKANSAL VE KENTSEL İNŞASI
SPATIAL AND URBAN CONSTRUCTION OF MISSIONARY GROUPS' VISIBILITY IN VAN DURING THE LATE OTTOMAN PERIOD
- Tez No: 1012817
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ DUYGU KÖSE UÇAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Coğrafi bilgi sistemleri, Mimarlık, Mimarlık tarihi, Misyonerlik, Geographical information systems, Architecture, Architectural history, Missionary
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Geç Osmanlı İmparatorluğu döneminde stratejik bir sınır ve vilayet merkezi olan Van, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında (1872-1917) yoğun bir uluslararası nüfuz mücadelesine sahne olmuştur. Bu dönemde kentte faaliyet gösteren Amerikan, Alman, Fransız ve İngiliz misyoner örgütleri; çalışmalarını salt dini, eğitim ve sağlık hizmetleriyle sınırlı tutmamış, aynı zamanda kentsel mekânla farklı düzeylerde ilişki kuran ve yerel toplumsal yapılar üzerinde etkide bulunan aktörler olarak öne çıkmışlardır. Bu tez çalışmasının temel amacı; söz konusu dört farklı misyoner grubunun Geç Osmanlı Van kentindeki yerleşim stratejilerini ve kentsel görünürlüklerini disiplinlerarası bir yaklaşımla incelemektir. Araştırma, misyoner yapılarının kent içindeki konumlarının yalnızca işlevsel gerekliliklerle açıklanamayacağını; bu konumlanışın yer seçimi, görünürlük ve erişilebilirlik kriterleriyle ilişkili mekânsal stratejiler içerdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın metodolojisi, nitel tarihsel belge analizi ile Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı nicel mekânsal analizlerin yenilikçi bir entegrasyonuna dayanmaktadır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) belgeleri, misyoner raporları ve tarihsel haritalardan elde edilen veriler dijital ortama aktarılmıştır. Günümüzde büyük oranda kentsel hafızadan silinmiş olan 74 yapının saptanan konumları üzerinden; Tampon (Buffer), Çekirdek Yoğunluğu (Kernel Density) ve Sıcak Nokta (Hot Spot), Potansiyel Etki Alanı (Thiessen Poligonları), İşlevsel Ağırlık Merkezleri (Mean Center) ve Yayılım Aksları analizleri ile Van topoğrafyası içerisindeki konumsal ve görsel avantajlarını değerlendiren görünürlük matrisleri (Konum Kesinliği, Topografik Hakimiyet, Ulaşım Erişimi, Morfolojik Ölçek) analizleri aracılığıyla haritalandırılmıştır. Araştırmanın kuramsal çerçevesi; Henri Lefebvre'nin“Mekânın Üretimi”, Michel Foucault'nun“Heterotopya ve Görünürlük”, Antonio Gramsci'nin“Hegemonya”ve Michel de Certeau'nun“Yaşanan Mekân”kavramları etrafında bütünleşik olarak kurgulanmıştır. Elde edilen bulgular; Amerikan ve Fransız misyonlarının dışa kapalı merkezler oluşturarak topoğrafyada daha görünür, merkezî bir konumlanma eğilimi sergilediğini; Alman ile İngiliz misyonlarının ise mevcut yerleşim dokusuna daha dağınık, bütünleşik bir biçimde yayıldığını göstermektedir. Bu durum, kent genelinde birbirinden farklı mekânsal görünürlük ve yerleşim stratejilerinin benimsendiğine işaret etmektedir. Sonuç olarak bu tez, Geç Osmanlı kenti Van'ını yalnızca askeri ve diplomatik çatışmaların yaşandığı bir taşra merkezi olarak değil; mimari ve kentsel planlama üzerinden uluslararası aktörlerin farklı mekânsal stratejiler geliştirdiği çok katmanlı bir etkileşim alanı olarak değerlendirmektedir. Dört farklı misyoner grubunun kentsel hafızadaki ayak izlerini dijital haritalama teknikleri aracılığıyla görünür kılan bu araştırma; mimarlık tarihi, Osmanlı kent tarihi ve mekân çalışmaları literatürüne yeni bir değerlendirme çerçevesi sunarak Osmanlı kent tarihi, mimarlık tarihi ve mekân sosyolojisi literatürüne özgün bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
As a strategic border and provincial center during the Late Ottoman period, Van became the stage for an intense international struggle for influence between the late 19th and early 20th centuries (1872–1917). The American, German, French, and British missionary organizations operating in the city during this period did not confine their activities solely to religious, educational, and healthcare services. Instead, they emerged as influential actors who engaged with the urban space at various levels and impacted local social structures. The primary objective of this thesis is to examine the settlement strategies and urban visibility of these four distinct missionary groups in Late Ottoman Van through an interdisciplinary approach. The research posits that the spatial distribution of missionary buildings within the city cannot be explained merely by functional necessities; rather, their positioning entails deliberate spatial strategies contingent upon site selection, visibility, and accessibility criteria. The methodology of the research relies on an innovative integration of qualitative historical document analysis and Geographic Information Systems (GIS)-based quantitative spatial analyses. Data derived from the Prime Ministry Ottoman Archives (BOA), missionary reports, and historical maps were digitized. Based on the identified locations of 74 structures—most of which have been largely erased from contemporary urban memory—spatial mapping was conducted. This process utilized Buffer, Kernel Density, Hot Spot, Potential Area of Influence (Thiessen Polygons), Mean Center, and Dispersion Axis analyses. Furthermore, these locations were mapped via visibility matrices (incorporating Locational Precision, Topographical Dominance, Transportation Access, and Morphological Scale) that evaluate their locational and visual advantages within the topography of Van. The theoretical framework is integratively structured around Henri Lefebvre's“Production of Space,”Michel Foucault's concepts of“Heterotopia and Visibility,”Antonio Gramsci's“Hegemony,”and Michel de Certeau's“Lived Space.”The findings indicate that the American and French missions exhibited a tendency toward a more visible and central topographical positioning by establishing self-contained (introverted) centers. Conversely, the German and British missions dispersed more diffusely, integrating seamlessly into the existing settlement fabric. This highlights the adoption of distinctly different spatial visibility and settlement strategies across the city. Consequently, this thesis re-evaluates the Late Ottoman city of Van not merely as a provincial center plagued by military and diplomatic conflicts, but as a multi-layered domain of interaction where international actors developed diverse spatial strategies through architecture and urban planning. By rendering the footprints of these four distinct missionary groups within the urban memory visible through digital mapping techniques, this research provides a novel evaluative framework, ultimately offering an original contribution to the literatures of Ottoman urban history, architectural history, and spatial sociology.
Benzer Tezler
- Cam ve plastik seraların sonbahar domates üretimi yönünden karşılaştırılması
Başlık çevirisi yok
ERGUN DURAN
- Gazi tipi eksternal fiksatörlerle yapılan uygulamalarda kırık hattındaki kompresyonun biyomekanik olarak“strain gage”lerle tayini
Başlık çevirisi yok
HÜSEYİN ŞENGÜL
- Değişik derim zamanı ve önsoğutmanın Bursa siyahı incir çeşidinin meyve kalitesi ve pazarlama süresi üzerine etkileri
Effects of haruest time and precooling on fruit quality and shelf-life of the fig variety“Bursa siyahı”
FÜSUN GÜRSEL ÇELİKEL
- Üzüm sularının pastörizasyonu ve kontsantresi sırasında hidroksimetilfurfural oluşumu üzerinde bir araştırma
Başlık çevirisi yok
ŞERİFE ŞAHİN
