Ebû Sa'd Hargûşî ve Tehzîbü'l-Esrâr
Abû Sa'd Hargûshî and Tehzîb al-asrâr
- Tez No: 1013522
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SAMİ BAYRAKCI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Tasavvuf edebiyatı, Tasavvuf tarihi, Mystic, Literature of mysticism, History of mysticism
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Selçuk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tasavvuf Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ebû Sa'd Abdülmelik b. Muhammed el-Hargûşî'nin Tehzîbü'l-esrâr adlı eserinde yer alan makamlar, haller ve âdâb ile ilgili başlıkları incelemeyi ve söz konusu başlıkları erken dönem tasavvuf klasiklerinde yer alan benzer başlıklarla mukayeseli olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın hareket noktasını, özellikle A. J. Arberry tarafından dile getirilen, Tehzîbü'l-esrâr'ın Ebû Nasr es-Serrâc'ın el-Lüma' adlı eseriyle olan ilişkisine dair değerlendirmeler oluşturmaktadır. Bu çerçevede çalışmada, Hargûşî'nin ele aldığı kavramların muhtevası, rivayet malzemesi, tertibi ve bunları işleyiş biçimi incelenmiş ve eserin erken dönem tasavvuf eserleri içerisindeki yeri daha geniş bir bağlamda ele alınmaya çalışılmıştır. Çalışma, Tehzîbü'l-esrâr'ın tamamını değil, makamlar, haller ve âdâb ile doğrudan ilişkili başlıkları kapsamaktadır. Araştırmada temel kaynak olarak Tehzîbü'l-esrâr esas alınmış, bunun yanında Serrâc'ın el-Lüma'ı, Kelâbâzî'nin et-Taarruf'u, Ebû Tâlib el-Mekkî'nin Kûtü'l-kulûb'u ve Kuşeyrî'nin er-Risâle'si başta olmak üzere ilk dönem tasavvuf eserlerinden faydalanılmıştır. Yöntem olarak metin merkezli ve mukayeseli bir okuma takip edilmiş ve Hargûşî'nin ilgili başlıklarda naklettiği hadisler, sûfî sözleri, menkıbeler, şiirler ve kendi açıklamaları birlikte değerlendirilmiştir. İncelemeler sonucunda, Tehzîbü'l-esrâr'ın bazı ortak rivayetler ve başlıklar bakımından erken dönem tasavvuf literatüründeki diğer eserlerle benzerlikler taşıdığı ancak bununla birlikte içerik düzeni, kavramların ele alınış biçimi ve rivayet malzemesinin çeşitliliği açısından kendine özgü yönler barındırdığı görülmüştür. Hargûşî'nin pek çok başlığa hadisle başlaması, sûfî sözlerinin yanı sıra enbiyâ, sahâbe ve tâbiîn rivayetlerine geniş ölçüde yer vermesi, bazı başlıklarda görüşlerini beyitler aracılığıyla ifade etmesi ve Arap örfüne, Arap tarihinden hikayelere ve Arap şairlerin şiirlerine yer vermesi eserin dikkat çekici ve ayırıcı özellikleri arasındadır. Tehzîbü'l-esrâr'ın erken dönem tasavvuf literatürü içerisinde, mevcut eserlerle ilişkili olmakla birlikte, kendine has tertibi, zengin rivayet yapısı ve tasavvufu Kur'ân ve sünnet çerçevesinde ele alan, şatahata ve tartışmalı meselelere yer vermeyen üslubuyla dikkate değer ve özgün bir konuma sahip olduğu görülmektedir.
Özet (Çeviri)
This study seeks to analyze the chapters pertaining to maqamat (spiritual stations), ahwal (spiritual states), and adab (rules of conduct) within Abu Sa'd Abdulmelik b. Muhammad al-Khargushi's treatise, Tahdhib al-Asrar, and aims to evaluate these thematic headings through a comparative framework alongside analogous subjects in early Sufi classics. The methodological point of departure for this research is the critical assessments put forth by A. J. Arberry regarding the interconnectedness of Tahdhib al-Asrar and Abu Nasr al-Sarraj's al-Luma. In this context, the study scrutinizes the conceptual content, the corpus of transmitted reports (riwayah), the structural arrangement, and the analytical methodology employed by al-Khargushi, thereby attempting to contextualize the work within the broader landscape of early Sufi literature. The scope of this inquiry is delimited to the chapters directly associated with spiritual stations, states, and etiquette, rather than encompassing the entirety of Tahdhib al-Asrar. While Tahdhib al-Asrar serves as the primary source of the research, prominent early Sufi works—most notably al-Sarraj's al-Luma, al-Kalabadhi's al-Taarruf, Abu Talib al-Makki's Qut al-Qulub, and al-Qushayri's al-Risalah—are consulted for comparative depth. Adopting a text-centered and comparative hermeneutical approach, the study evaluates hadiths, Sufi aphorisms, hagiographic anecdotes (manaqib), poetic verses, and the author's own expository glosses within the relevant chapters. The findings demonstrate that while Tahdhib al-Asrar exhibits thematic and reportorial parallels with other works in the early Sufi canon, it maintains distinctiveness through its internal structural organization, conceptual treatment, and the heterogeneity of its transmitted material. Distinctive characteristics of the work include al-Khargushi's proclivity for prefacing chapters with prophetic traditions, his extensive inclusion of reports from prophets, Companions, and Successors alongside Sufi sayings, the articulation of his views through versification, and the integration of Arab customs, historical narratives, and classical Arabic poetry. Consequently, it is observed that within the corpus of early Sufi literature, Tahdhib al-Asrar occupies an original and noteworthy position, characterized by its unique arrangement, an opulent narrative structure, and a moderate style that grounds Sufism within the framework of the Quran and Sunnah while eschewing ecstatic utterances (shathiyyat) and polemical controversies.
Benzer Tezler
- Muhaddis Sufilerin hadis usülü ve hadisleri anlama yöntemleri (h.ıv.-v./m.x.-xı. asır)
Hadith methodology of Muhaddith Sufi scholars and their methods of understanding the hadiths (iv.-v./x.-xi. centruies)
FİKRET KARAPINAR
- Selvetü'l-Ârifîn ve Ünsü'l-Müştâkîn eseri bağlamında Ebû Halef et-Taberî'nin tasavvufi görüşleri
Sufi opinions of Ebû Halef et-Taberî in the context of the works of Selvetü'l-Ârifîn and Ünsü'l-Müştâkîn
HATİCE BÜŞRA GÜNGÖR
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN DERİN
- Ebu Sa'd Abdurrahman en-Nîsâburî ve kelam anlayışı
Abū Saʿd ʿAbd al-Raḥmān al-Nīsābūrī and his understanding of kalām
EYÜP ENSARİ SEVGİLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DilbilimSiirt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEYİTHAN CAN
- Sa'd b. Muaz'ın hayatı ve şahsiyeti
Sa'd b. Muaz'in life and personality
NURULLAH DANIŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
DinSelçuk Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ALİ KAPAR
- İbn Hibbân'ın es-Sikât'ındaki seriyye ve gazvelerin tespiti ve İbn Sa'd'ın et-Tabakâtü'l-kübrâ'sındaki seriyye ve gazvelerle mukayesesi
Identification of seriyyes and gazves in Ibn Hibban's es-Sikât and comparison with seriyyes and gazves in Ibn Sa'd's et-Tabakâtü'l-kübrâ
EYÜP AHMET MÜSLÜM
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATIMATÜZ ZEHRA KAMACI PEKGEÇGİL