Ataerkil toplumsal düzenin ilkokul ders kitaplarında temsili: Nitel bir araştırma
Representation of patriarchal social order in primary school textbooks
- Tez No: 1016394
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SELCEN KÖK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Kamu Yönetimi, Public Administration
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, ataerkil toplumsal düzenin ilkokul ders kitaplarında hangi söylemsel ve görsel mekanizmalar aracılığıyla temsil edildiğini ve bu temsiller yoluyla toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin eğitim alanında nasıl yeniden üretildiğini incelemektedir. Toplumsal cinsiyet rollerinin erken yaşlarda öğrenildiği ve içselleştirildiği dikkate alındığında, ilkokul ders kitapları yalnızca pedagojik bilgi aktaran araçlar değil, aynı zamanda çocukların kadınlık, erkeklik, otorite, meslek ve kamusal yaşam algılarını biçimlendiren temel toplumsallaşma araçları olarak değerlendirilmektedir. Araştırmanın temel amacı, ders kitaplarında yer alan metin ve görsellerin kadın ve erkek rollerini hangi ideolojik çerçeveler içinde sunduğunu ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi izlenmiş, 2024-2025 eğitim-öğretim yılına ait ikinci, üçüncü ve dördüncü sınıf Türkçe, Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler ders kitapları ile Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında hazırlanan birinci sınıf ve 2025-2026 eğitimöğretim yılına ait ikinci sınıf kitapları veri seti olarak incelenmiştir. Dokümanlar, metinlerde eleştirel söylemsel analiz, görsellerde ise göstergebilimsel analiz yoluyla çözümlenmiştir. Analiz sürecinde otorite temsilleri, kadınlık ve erkeklik rolleri, kamusal alan/özel alan ayrımı, bakım emeği, mesleki temsil ve karar alma süreçleri temel inceleme eksenleri olarak ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, ders kitaplarında kadın figürlerin büyük ölçüde bakım emeği, ev içi sorumluluk, duygusal destek ve özel alanla II ilişkilendirildiğini; erkek figürlerin ise üretkenlik, yönlendirme, karar alma, uzmanlık ve kamusal görünürlük üzerinden temsil edildiğini göstermektedir. Otoritenin çoğunlukla erkek karakterler üzerinden kurulması, ataerkil düzenin eğitim materyallerinde hem açık hem de örtük biçimlerde yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında hazırlanan kitaplarda iş birliği, kapsayıcılık ve değer odaklı söylem daha görünür hâle gelmekle birlikte, temsil düzeninde köklü bir dönüşüm gerçekleşmemiş; geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları daha yumuşak ve örtük biçimlerde varlığını sürdürmüştür. Bu sonuç, değer temelli eğitim söylemi ile ders kitaplarında kurulan toplumsal cinsiyet temsilleri arasında tam bir uyum bulunmadığını göstermektedir. Analiz sonuçları, ilkokul ders kitaplarının toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yalnızca yansıtan değil, aynı zamanda pedagojik ve ideolojik düzeyde yeniden üreten metinler olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the discursive and visual mechanisms through which the patriarchal social order is represented in primary school textbooks and how gender inequality is reproduced in the field of education through these representations. Considering that gender roles are learned and internalized at an early age, primary school textbooks are regarded not only as tools that convey pedagogical knowledge, but also as fundamental instruments of socialization that shape children's perceptions of femininity, masculinity, authority, occupation, and public life. The main aim of the research is to reveal the ideological frameworks within which the texts and visuals in textbooks present female and male roles. A qualitative research approach was adopted in the study, and the data set consisted of second-, third-, and fourth-grade Turkish, Life Studies, and Social Studies textbooks from the 2024-2025 academic year, as well as first-grade textbooks prepared within the scope of the Century of Türkiye Education Model and second-grade textbooks from the 2025-2026 academic year. The documents were analyzed through critical discourse analysis for the texts and semiotic analysis for the visuals. During the analysis process, representations of authority, female and male roles, the public/private sphere distinction, care labor, occupational representation, and decision-making processes were taken as the main analytical axes. The findings show that female figures in textbooks are largely associated with care labor, domestic IV responsibilities, emotional support, and the private sphere, whereas male figures are represented through productivity, guidance, decision-making, expertise, and public visibility. The fact that authority is constructed mostly through male characters demonstrates that the patriarchal order is reproduced in educational materials in both explicit and implicit ways. Although cooperation, inclusiveness, and value-oriented discourse have become more visible in textbooks prepared within the scope of the Century of Türkiye Education Model, no radical transformation has occurred in the representational order; rather, traditional gender stereotypes have continued to exist in softer and more implicit forms. This result indicates that there is no full coherence between value-based educational discourse and the gender representations constructed in textbooks. In summary, the study reveals that primary school textbooks not only reflect gender inequality but also reproduce it at pedagogical and ideological levels.
Benzer Tezler
- Toplumsal cinsiyetçi bir tür olarak yerli polisiye dizilerin kahramanları üzerine bir inceleme
An analysis of the heroes in Turkish police drama as a gendered genre
TUĞBA AÇIK GÜRKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Radyo-TelevizyonYaşar Üniversitesiİletişim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜRÜN YILDIRAN ÖNK
- Postmodern dönem sanatında şiddet ve ironi kavramlarının yarattığı şizofrenik açılım
Schzophrenic axpansion created by violence and irony in art of postmodern age
GÖKÇEN ŞAHMARAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Güzel SanatlarDokuz Eylül ÜniversitesiResim Ana Sanat Dalı
Y.DOÇ.DR. RASİM ÖZGÜR
- Ataerkil toplumsal düzenin ergen kızları: Suriyeli sığınmacı ve Türk lise öğrencileri üzerine nitel bir araştırma
Adolescent girls of the patriarchal social order: A qualitative research on Syrian refugee and Turkish high school students
BELGİN ATLIHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Kamu YönetimiKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiKamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SELCEN KÖK
- At the intersection of migration and gender: The transformation of the patriarchal order in Yaşar Kemal's“Story of an Island”tetralogy
Göç ve toplumsal cinsiyetin kesişim noktasında: Yaşar Kemal'in“Bir Ada Hikâyesi”dörtlemesinde ataerkil düzenin dönüşümü
MERAL ERYILMAZ MIZRAK
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
SosyolojiGaziantep ÜniversitesiGöç Çalışmaları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ORHUN BURAK SÖZEN