Ceza muhakemesi hukukunda gizli soruşturmacı görevlendirilmesi
The appointment of an undercover investigator in criminal procedure law
- Tez No: 1016470
- Danışmanlar: PROF. DR. VESİLE SONAY EVİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Galatasaray Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Gizli soruşturmacı görevlendirilmesi 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 139. maddesinde düzenlenmiş olup bu Kanun'da sayılan koruma tedbirlerinden bir tanesidir. Gizli soruşturmacıdan önce mevzuatımızda“gizli görevli”adıyla anılan bu tedbir ilk olarak 4422 s. Mülga Çıkar Amaçlı Suç Örgütleriyle Mücadele Kanunu'nda kendisine yer bulmuştur. Bu koruma tedbiri, yapısı itibariyle gizli olarak yürütülmesi gereken ve uygulanması bakımından gizli soruşturmacı açısından birçok riski içinde barındıran bir yöntem olduğu için diğer koruma tedbirlerine nazaran uygulamada sıklıkla kullanılmamaktadır. Buna karşın özellikle örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen bazı suçlarla ilgili delillerin ve bu suçların faillerinin tespiti bakımından diğer tedbirlerin yetersiz kaldığı durumlar söz konusu olabilir. Bu tür durumlarda gizli soruşturmacıdan yararlanılması gerekmektedir. Her ne kadar bu hallerde ilgili koruma tedbirine başvurulması makul gözükse de ancak CMK'de sayılan bazı koşulların gerçekleşmiş olması durumunda bu tedbirden yararlanılabilir. Bu çalışmada Kanun'da öngörülen koşullar incelemekle beraber tedbirin ne kadar süreyle uygulanması gerektiği gibi açıkça düzenlenmeyen ya da yoruma ihtiyaç duyulan diğer bazı hususlara değinilmiştir. Çalışma kapsamında ilk olarak gizli soruşturmacı görevlendirilmesi tedbirinin hukuki niteliği ve uygulanma amacı, bu bağlamda koruma tedbirlerinin genel ve ortak özellikleri açıklanmıştır. Daha sonra gizli soruşturmacının diğer kavramlardan ayrılmasının gerektiği düşünüldüğü için muhbir, provokatör ajan ve açıkça faaliyet göstermeyen polis gibi kurumlar incelenmiş ve bunların gizli soruşturmacıdan farkları ortaya konmuştur. Bunlardan özellikle uygulamada sıklıkla başvurulması açısından ve sınırlarının doğru şekilde çizilmesi amacıyla açıkça faaliyet göstermeyen polis müessesesine değinilmiş ve bu yöntemin hukuka uygun sayılabilmesi için Yargıtay tarafından getirilen birtakım kriterler sıralanmıştır. Bazı alanlarda bahsi geçen kavramlar birbirine yaklaşsa ya da ortak özellikler gösterse de bir koruma tedbiri olması açısından gizli soruşturmacı görevlendirilmesinin diğer kavramlardan keskin şekilde ayrıldığı vurgulanmıştır. İlk bölümde ayrıca mevzuatımızda yer alan gizli soruşturmacı ile ilgili düzenlemeler irdelenmiştir. Bunlar arasında hem ilga edilen hem de yürürlükte olan mevzuat ortaya konmuştur. Yapılan inceleme sonrasında esasen gizli soruşturmacı tedbirinin sadece CMK'de değil, muhtelif mevzuatta farklı suçlar bakımından uygulama alanı bulduğu tespit edilmiştir. Bu bölümde tedbirle ilgili detaylı düzenlemeler içermesi bakımından özellikle iptal edilmiş olan Ceza Muhakemesi Kanununda Öngörülen Telekomünikasyon Yoluyla İletişimin Denetlenmesi, Gizli Soruşturmacı ve Teknik Araçlarla İzleme Tedbirlerinin Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'e değinilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise gizli soruşturmacının görevlendirilebilmesi için gereken koşullardan bahsedilmiştir. Bu koşullar kendi içinde birçok tartışmayı barındırdığı için alt başlıklar halinde detaylıca değerlendirilmiştir. Özellikle süre bakımından koşul ve belirli suçlar için başvurulabilmesi koşulu altında tedbire sadece örgütlü suçlar kapsamında mı başvurulabileceği soruları bu bölümde öne çıkmıştır. CMK md. 139'da bu koruma tedbirinin uygulanabileceği süre açıkça belirtilmediği için bu boşluğun doldurulabilmesi amacıyla çözüm önerisi de sunulmuştur. İlgili koşullardan olan gizli soruşturmacının kamu görevlisi olabilmesi koşulu ise yapay zekâ bakımından da incelenmiş, ayrıca soruşturmacının siber ortamda görev yapmasına olanak sağlanabilecek bir“siber gizli soruşturmacı”kurumunun yaratılması önerilmiştir. Üçüncü bölümde ise soruşturmacının görevlendirilmesinden sonra girişilecek iş ve işlemler değerlendirilmiştir. Bu kapsamda öncelikle görevlendirilen kişinin kimliğinin değiştirilmesi ihtiyacı ve kimliğin değiştirilmesi neticesinde doğacak sorunlar ele alınmıştır. Daha sonra soruşturmacının görev ve yükümlülükleri ile görevi kapsamında yapabileceği ve yapamayacağı işlemler ortaya konmuştur. İlgili bölümde özellikle soruşturmacının pasif ve aktif hareketlerinin neler olduğu ve aktif hareket etmesi durumunda buna ne tür sonuçlar bağlanması gerektiği hususları tartışılmıştır. Bölümün devamında ise soruşturmacının şüphelinin konutuna girip araştırma yapıp yapamayacağı ve diğer koruma tedbirlerinden yararlanıp yararlanamayacağı ele alınmıştır. Teknik araçlarla izleme ile gizli soruşturmacı görevlendirilmesi tedbirlerinin yakın ilişkisi sebebiyle bu iki tedbirin aynı anda uygulanması halinde hangi hükümlerin uygulama alanı bulacağı ve ne tür sorunlarla karşılaşılabileceğine ayrıca temas edilmiştir. Son bölümde ise gizli soruşturmacının görevlendirilmesi sırasında ortaya çıkabilecek olan potansiyel sorunlar üzerinden bir inceleme yapılmış ve bunlara çözüm önerileri getirilmiştir. Bunlardan özellikle tuzağa düşürme yasağı hakkında ayrı bir inceleme yapılmış ve somut olaylarda tuzağa düşürmenin olup olmadığının tespit edilebilmesi için getirilen bazı kriterler sıralanmıştır. Uygulamada sıklıkla görülen ve test alımı şeklinde nitelendirilen, kolluğun ya da kolluğun yönlendirdiği kişilerin uyuşturucu madde satın almasının hukuka uygunluğu tartışılarak hukuka uygun hale getirilebilmesi için aranan koşullar irdelenmiştir. İkinci sorun olarak gizli soruşturmacının suç işlemesine değinilmiştir. Bu kapsamda ana kural ve olası istisnalar ortaya konmuş ve özellikle“örgütün işlemekte olduğu suç”ifadesi ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Bölümün sonucu olarak gizli soruşturmacının suç işlemesi sorununa yönelik alternatif çözümler önerilmiştir. Karşılaşılan önemli sorunlar kapsamında daha sonra soruşturmacının elde ettiği tesadüfi delillerin akıbetine ve soruşturmacının tanıklığına değinilmiştir. Özellikle gizli tanık müessesesinin yaratabileceği sorunlar incelenmiş ve soruşturmacının tanık olarak dinlenebilme usulü ile ilgili çeşitli çözümler sunulmuştur. Son olarak ilgili koruma tedbirine karşı başvuru yollarına değinilmiştir. Yapılan inceleme neticesinde koruma tedbirinin gizli niteliğinden dolayı tedbirin uygulandığı kişilere bildirim yapılmaması ve bu sebeple itiraz yolunun işletilememesi önemli bir eksiklik olarak göze çarpmıştır. Bununla birlikte bir koruma tedbiri olarak düzenlenmesine rağmen gizli soruşturmacı görevlendirilmesi tedbirine başvurulduğu durumlarda hakkında tedbire başvurulan kişinin CMK md. 141 kapsamında tazminat talebinde bulunamayacak olması da ayrı bir sorun olarak ortaya konmuştur. Çalışmanın ilk amacı sıklıkla başvurulmayan bir koruma tedbirinden daha efektif şekilde yararlanılabilmesi amacıyla mevzuatta yapılması gereken değişiklikleri önermektir. Bu kapsamda süre bakımından koşulda veya maddede yer alan“görevlendirildiği örgüt”gibi kavramlarda olduğu gibi eksik veya hatalı şekilde ifade edilmiş terimlerin yerine yenilerinin getirilerek doğru kavramları içeren bir düzenleme yapılması gerektiği savunulmuştur. İlgili değişiklikler CMK md. 139 kapsamında yapılması gerektiği kadar konuyla ilgili geçmişte olduğu gibi çıkartılabilecek bir yönetmelik de yol gösterici olabilir. İkinci amaç ise gizli soruşturmacı olarak bir insanın değil, yapay zekânın kullanılıp kullanılamayacağı, bu mümkün değilse siber ortamda gizli soruşturmacının görevlendirilip görevlendirilemeyeceği tartışmasının yapılması gerekliliğidir. Organize olsun olmasın, suçların siber ortamda işlenmesindeki artış göz önüne alındığında siber gizli soruşturmacı birimlerinin yaratılma gerekliliği önem kazanmıştır. Ancak bu birimlerin yaratılması hususunda birtakım kanuni düzenlemelerin yapılmasına da ihtiyaç vardır. Çalışmanın yöntemi bakımından öncelikle ilgili mevzuat incelenmiş, gizli soruşturmacının farklı ülkelerin kanunlarındaki düzenlenme şekline bakılmış ve sistemimize adapte edilebilecek öneriler sunulmuştur. Mevzuat dışında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Bölge Adliye Mahkemesi kararlarından yararlanılmış olup yabancı mahkemelerce verilen kararlara da değinilmiştir. Son olarak doktrinde gizli soruşturmacı ile ilgili farklı görüşlere yer verilebilmesi açısından ulusal ve uluslararası kaynaklara atıfta bulunulmuştur.
Özet (Çeviri)
The assignment of an undercover investigator is regulated in Article 139 of the Code of Criminal Procedure No. 5271 and is one of the protective measures listed in this Code. This measure, previously known as“undercover officer”in our legislation, first appeared in the repealed Law No. 4422 on Combating Against Criminal Organisations Established for Profit. Because this protective measure, by its nature, must be carried out secretly and involves many risks for the undercover investigator, it is not used as frequently in practice as other protective measures. However, there may be situations where other measures are insufficient for identifying evidence and perpetrators of certain crimes committed within the framework of organized crime. In such cases, the use of an undercover investigator becomes necessary. Although resorting to this protective measure in these situations seems reasonable, it can only be used if certain conditions listed in the Code of Criminal Procedure are met. This study examines the conditions stipulated in the Law, as well as addressing other aspects that are not explicitly regulated or require interpretation, such as the duration for which the measure should be applied. This study first explains the legal nature and purpose of the measure of assigning an undercover investigator, and in this context, the general and common characteristics of protective measures. Then, because it was deemed necessary to differentiate the undercover investigator from other concepts, institutions such as informants, agent provocateurs and police officers who do not operate openly were examined and their differences from the undercover investigator were highlighted. Particular attention was paid to the institution of the police who do not operate openly, due to its frequent use in practice and the need to clearly define its boundaries. Certain criteria established by the Supreme Court for this method to be considered lawful were also listed. While the aforementioned concepts may be similar or share common characteristics in some areas, it should be emphasized that the assignment of an undercover investigator, as a protective measure, is sharply distinct from these other concepts. The first section also examines the regulations concerning undercover investigators in our legislation. Both repealed and currently in force legislation are presented. Following this examination, it has been determined that the undercover investigator measure is not only applied in the Code of Criminal Procedure but also in various other legislations for different crimes. This section specifically addresses the repealed“Regulation on the Application of Measures for Monitoring Communication via Telecommunications, Undercover Investigators, and Surveillance with Technical Means Envisaged in the Code of Criminal Procedure”, due to its detailed provisions regarding this measure. The second part of the study discusses the conditions required for the deployment of an undercover investigator. Since these conditions contain numerous points of contention, they are evaluated in detail under subheadings. Particularly prominent in this section are the questions of whether the measure can only be applied in the context of organized crime, given the time limit and the specific crimes for which it can be used. Because Article 139 of the Code of Criminal Procedure does not explicitly specify the time period for which this protective measure can be applied, a solution is also offered to fill this gap. The condition that the undercover investigator must be a public official is also examined from the perspective of artificial intelligence, and the creation of a“cyber undercover investigator”institution, which would allow the investigator to work in a virtual environment, is proposed. The third section evaluates the procedures to be undertaken after the investigator's assignment. This primarily addresses the need to change the identity of the assigned individual and the problems that may arise as a result. Subsequently, the investigator's duties and responsibilities, as well as the actions they can and cannot take within the scope of their duties, are outlined. This section specifically discusses the passive and active actions of the investigator and the consequences that should be attached to active actions. The section continues by examining whether the investigator can enter and search the suspect's residence and whether they can utilize other protective measures. Due to the close relationship between surveillance with technical means and the assignment of an undercover investigator, the application of these two measures simultaneously and the potential problems that may arise are also discussed. The final section examines potential problems that may arise during the deployment of undercover investigators and offers solutions. A separate analysis is conducted on the prohibition of entrapment and certain criteria for determining whether entrapment has occurred in specific cases are listed. The legality of drug purchases by law enforcement officers or individuals directed by law enforcement, a common occurrence in practice often described as“test purchases”is discussed and the conditions required to make it legal are examined. The second issue addressed is the commission of a crime by an undercover investigator. In this context, the main rule and possible exceptions are presented, and the phrase“crimes committed by the organization”is examined in detail. As a conclusion of the section, alternative solutions to the problem of undercover investigators committing crimes are proposed. The study then addresses the fate of incidental evidence obtained by the investigator and the investigator's testimony, within the scope of the significant problems encountered. In particular, the problems that the institution of secret witnesses may create are examined and various solutions regarding the procedure for hearing the investigator as a witness are presented. Finally, the avenues for appealing against the relevant protective measure are discussed. The examination reveals that the lack of notification to the individuals subject to the measure due to its secret nature, and the resulting inability to appeal, stands out as a significant deficiency. Furthermore, although it is regulated as a protective measure, the fact that the person subject to the measure cannot claim compensation under Article 141 of the Code of Criminal Procedure when the appointment of a undercover investigator is invoked has also been raised as a separate problem. The first objective of this study is to propose legislative changes to enable more effective use of a frequently underutilized protective measure. In this context, it is argued that a regulation containing accurate terminology should be created by replacing incomplete or incorrectly expressed terms, such as those in the conditions or articles concerning the duration of the investigation or concepts like“the organization to which the investigator is assigned”. These changes should be made within the scope of Article 139 of the Code of Criminal Procedure, and a regulation, as in the past, could also serve as a guide. The second objective is to discuss whether artificial intelligence, rather than a human, can be used as an undercover investigator, and if this is not possible, whether undercover investigators can be assigned in a virtual environment. Given the increase in crimes committed in virtual environments, whether organized or not, the need to create cyber undercover investigator units has gained importance. However, the creation of these units also requires certain legal regulations. In terms of methodology, the study first examined the relevant legislation, analyzed how undercover investigators are regulated in the laws of different countries, and presented suggestions for adaptation to our system. Beyond the legislation, decisions from the European Court of Human Rights, the Constitutional Court, the Court of Cassation, the Council of State, and Regional Courts of Appeal were utilized, and decisions from foreign courts were also referenced. Finally, national and international sources were cited to present different perspectives on undercover investigators within the legal framework.
Benzer Tezler
- Gizli soruşturmacı görevlendirilmesi
Appointing undercover investigator
FEVZİCAN BİNGÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
HukukBahçeşehir ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜNER HANDE ULUTÜRK
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda düzenlenen koruma tedbirlerinin icrasında kullanılan yapay zekâ teknolojilerinin hukuki zemininin incelenmesi
Examination of the legal basis of artificial intelligence technologies used in the implementation of protective measures regulated in the Criminal Procedure Law number 5271
YÜKSEL BURAK PEKER
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
HukukAfyon Kocatepe ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BUMİNHAN DUMAN
- Ceza muhakemesinde kişisel veriler işlenmek suretiyle elde edilen deliller
Evidence obtained by processing personal data in criminal proceedings
SEÇKİN KOÇER
- Terörizmin finansmanı suçu ve malvarlığı değerlerinin dondurulması
Terrorism financing crime and freezing of assets
BİLÂL KILINÇ
- Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre gizli soruşturmacı görevlendirilmesi
Appointment of a secret investigator according to the Code of Criminal Procedure
OSMAN ŞAHİN