Eski Ankara Urbonimleri üzerine dil incelemesi
A language study on Old Ankara Urbonyms
- Tez No: 1016842
- Danışmanlar: PROF. DR. SERPİL ERSÖZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Manisa Celal Bayar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ankara'nın tarihî gelişimi bağlamında“Eski Ankara Bölgesi”olarak tanımlanan alandaki yer ve yapı adlarını (urbonimleri) stratigrafik ve dilbilimsel bir yaklaşımla art zamanlı olarak incelemektedir. Araştırma, yer adlarının yalnızca coğrafi göstergeler olmadığını; tarihî olayların, toplumsal dönüşümlerin, kültürel değerlerin ve dilsel değişimlerin birer yansıması olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, adbilim (onomastik) ve kent tarihi disiplinlerini kesiştirerek, Eski Ankara'nın çok katmanlı yapısını dilsel veriler aracılığıyla çözümlemektedir. Bu çerçevede urbonimler, kentsel hafızanın sürekliliğini sağlayan, geçmiş ile bugün arasında anlamsal bağ kuran temel göstergeler olarak değerlendirilmektedir. Urbonimler, kentin tarihsel sürekliliğini, kültürel belleğini ve toplumsal hafızasını kayıt altına alan dilsel belgeler olarak değerlendirilmiştir. Adlandırmaların kökeni ve anlam katmanları, tarihî belgeler, arşiv kayıtları, etimolojik sözlükler, akademik yayınlar ve sözlü halk anlatıları üzerinden sınıflandırılmıştır. Çalışmada, insan, toplum, doğa ve kültür etkileşimini yansıtan çok çeşitli adlandırma türleri; kişisel, etnik, meslekî, mitolojik, kurumsal, coğrafi, inanç temelli ve çevresel kökenleriyle birlikte kapsamlı bir sistematik içinde ele alınmıştır. Bu bağlamda antropourbonim, etnourbonim, ergourbonim, oykourbonim, hidrourbonim, orourbonim, agrourbonim, fitourbonim, zoourbonim, mitourbonim, hronourbonim ve astrourbonim gibi farklı türler, insan ve çevre ilişkisini hem doğrudan hem de dolaylı biçimde yansıtan dilsel göstergeler olarak incelenmiştir. Stratigrafik çözümlemelerde, Eski Ankara'daki adlandırmaların tarihî tabakaları belirlenmiş; Antik Roma döneminden başlayarak Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine özgü dinî, tarımsal ve ticari temalı urbonimlerin, Cumhuriyet'le birlikte modernleşme, sekülerleşme ve ideolojik dönüşüm çerçevesinde değişime uğradığı saptanmıştır. Hidronimlerin yoğunluğu, inanç sistemlerinin kentsel yaşam üzerindeki belirleyici rolünü; agoronimlerin (pazar, çarşı ve meydan adlarının) çeşitliliği ise ekonomik canlılığı ve toplumsal etkileşimi göstermektedir. Dilbilimsel boyutta yapılan fonetik ve morfolojik çözümlemeler, Eski Ankara urbonimlerinin Türkçenin ses, yapı ve üretim biçimlerini yansıtan özgün örnekler sunduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak, Eski Ankara'daki urbonimler; mekânsal göstergelerin ötesinde, tarihî olaylar, şahsiyetler, toplumsal ilişkiler ve kültürel anlatılarla örülü, kentin kimliğini, belleğini ve dilsel zenginliğini yaşatan çok katmanlı birer kültürel miras unsuru olarak değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines the place and building names (urbanonyms) within the area defined as the“Old Ankara Region”in the context of Ankara's historical development, employing a diachronic, stratigraphic, and linguistic approach. The research aims to demonstrate that place names are not merely geographical markers, but also reflections of historical events, social transformations, cultural values, and linguistic change. In this respect, the study intersects the disciplines of onomastics and urban history, analyzing the multilayered structure of Old Ankara through linguistic data. Within this framework, urbanonyms are regarded as fundamental indicators that ensure the continuity of urban memory and establish semantic links between the past and the present. Urbanonyms are evaluated as linguistic documents that record the historical continuity, cultural memory, and collective identity of the city. The origins and semantic layers of these names have been classified on the basis of historical documents, archival records, etymological dictionaries, academic publications, and oral traditions. The study systematically addresses a wide range of naming types that reflect the interaction between humans, society, nature, and culture, examining their personal, ethnic, occupational, mythological, institutional, geographical, religious, and environmental origins. In this context, different categories—such as anthropourbanonyms, ethnourbanonyms, ergourbanonyms, oikourbanonyms, hydrouurbanonyms, orourbanonyms, agrourbanonyms, phytourbanonyms, zoourbanonyms, mythourbanonyms, chronourbanonyms, and astrourbanonyms—are analyzed as linguistic indicators that directly and indirectly reflect the relationship between humans and their environment. Through stratigraphic analyses, the historical layers of naming in Old Ankara have been identified. It has been determined that urbanonyms characteristic of the Ottoman period—primarily associated with religious, agricultural, and commercial themes—underwent transformation within the framework of modernization, secularization, and ideological change during the Republican era. The density of hydrouurbanonyms indicates the decisive role of belief systems in urban life, while the diversity of agoronyms (names of markets, bazaars, and squares) demonstrates economic vitality and social interaction. From a linguistic perspective, phonetic and morphological analyses reveal that the urbanonyms of Old Ankara provide distinctive examples reflecting the phonological structures, morphological patterns, and derivational processes of Turkish. In conclusion, the urbanonyms of Old Ankara are evaluated not merely as spatial markers, but as multilayered elements of cultural heritage intertwined with historical events, notable figures, social relations, and cultural narratives, sustaining the city's identity, memory, and linguistic richness.
Benzer Tezler
- Eski Ankara bağ evleri ile günümüz villalarının mekan konfigürasyonu karşılaştırması
Comparison of space configuration between old Ankara vineyard houses and contemporary villas
SEVCAN CANSU
- Eski Ankara ve Ulus tarihi kent merkezinde, koruma – ıslah ve dönüşüm planları üzerine bir araştırma
A research on conservation-rehabilitation and transformation plans in the old Ankara and the Ulus historical city center
HABİP TOLGA KUTLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Şehircilik ve Bölge PlanlamaÇankaya ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET TUNÇER
- Eski Türk inançlarının Ankara ve çevresine yansımaları (Kuzey-Batı Ankara örneği)
Reflections of old Turkish beliefs in Ankara and its vicinity (North-West Ankara example)
VEYSEL EREN ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
TarihAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HASAN IŞIK
- Ankara eski Altındağ yerleşim bölgesinde mekansal ayrışma
Spatial segregation in Ankara old Altındağ settlement
YASİN BEKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Şehircilik ve Bölge PlanlamaErciyes ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. CEYHAN YÜCEL
- Ankara'da eski kent dokusunun korunması kapsamında İnan Sokak örneklemesi
The conception of preservation of traditional citty pattern in Ankara. A key study on İnan Street
SADIK TİPİ