Kullanıcı katılımlı mimari tasrımda nörroestetik temelli bir karar destek yaklaşımı önerisi
A proposal for a neuroaesthetics-based decision support approach in participatory architectural design
- Tez No: 1016989
- Danışmanlar: PROF. DR. HACER MUTLU DANACI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Akdeniz Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bina Bilgisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, kullanıcı katılımlı mimari tasarım süreçlerinde kullanım evresinden elde edilen kullanıcı deneyimi bilgisinin tasarım kararlarına nasıl aktarılabileceğini ve bu kararların kullanıcı deneyimi üzerindeki etkisinin nasıl değerlendirilebileceğini incelemektedir. Çalışmanın temel problemi, tasarlanan mekân ile kullanım sürecinde deneyimlenen mekân arasında oluşan bilgi akışı eksikliği olarak tanımlanabilir. Mimari tasarım literatüründe kullanıcı katılımı, kullanım sonrası değerlendirme, mekân beğenisi ve nöroestetik üzerine çeşitli çalışmalar bulunmakla birlikte, kullanım evresinden elde edilen deneyim bilgisinin tasarım kararlarına dönüştürülmesi ve bu kararların öznel ve nörofizyolojik göstergelerle sınanması konusunda yöntemsel boşluk devam etmektedir. Tezin ilk bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve problem alanı açıklanmıştır. İkinci bölümde kullanıcı katılımı, kullanıcı deneyimi, kullanım sonrası değerlendirme, olanaklılık yaklaşımı, nöroestetik ve EEG (elektroensefalografi) temelli araştırmalarla ilişkili kuramsal çerçeve ele alınmıştır. Bu bölümde incelenen literatür sentezlenerek araştırmanın hipotezleri geliştirilmiş; kullanıcı deneyimi, mekân beğenisi ve nörofizyolojik göstergeler arasındaki ilişkiler değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde araştırmanın yöntemi açıklanmıştır. Araştırma alanı olarak mimarlık fakültesi, tasarım stüdyosu mekânları ve bu mekânlarla ilişkili ara alanlar seçilmiştir. İlk aşamada yerinde gözlem, mekânsal analiz ve odaklanmış mülakatlar gerçekleştirilerek mevcut kullanım sorunları belirlenmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda görsel-işitsel iletişim, dolaşım, esneklik, depolama, sergileme, bekleme ve sosyal kullanım olanakları açısından tasarım kararları geliştirilmiş ve mevcut mekâna alternatif bir öneri tasarım oluşturulmuştur. Geliştirilen tasarım kararları ve deney kurgusu, literatür sentezinden üretilen hipotezlerin sınanmasına yönelik olarak yapılandırılmıştır. Dördüncü bölümde deneysel çalışma süreci aktarılmıştır. Mevcut mekân ve öneri tasarım, ders, jüri ve masa başı kritik senaryoları üzerinden karşılaştırılmıştır. Bu süreçte katılımcıların öznel değerlendirmeleri, sözel beyanları, EEG verileri ve Emotiv Performans Metrikleri birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, katılımcıların tamamının öneri tasarımı mevcut mekâna kıyasla daha uygun bulduğunu göstermiştir. Bununla birlikte EEG destekli göstergeler, öneri tasarımın etkisinin tüm kullanım senaryolarında aynı düzeyde ortaya çıkmadığını göstermektedir. Ders senaryosunda etki daha sınırlı kalırken, jüri senaryosunda daha belirginleşmiş, masa başı kritik senaryosunda ise en güçlü düzeye ulaşmıştır. Son bölümde araştırma bulguları tartışılmış; kullanıcı deneyimi bilgisinin mimari tasarım kararları için güçlü bir kaynak oluşturabileceği, ancak bu bilginin kullanım bağlamına duyarlı biçimde yorumlanması gerektiği ortaya konmuştur. Ayrıca kullanıcı rolleri, mekândaki konum, kişisel farklılıklar, kısa ve uzun süreli mekân deneyimi, VR/AR teknolojileri, yapay zekâ destekli değerlendirme süreçleri ve EEG temelli yaklaşımların mimari tasarım pratiğine olası katkıları tartışılmıştır. Çalışmanın özgün katkısı, kullanıcı deneyimini tasarım sonrası raporlanan bir memnuniyet verisi olarak değil, tasarım kararlarını yönlendiren ve bu kararların etkisini öznel ve nörofizyolojik göstergelerle sınayan nöroestetik temelli bir karar destek yaklaşımı içinde ele almasıdır.
Özet (Çeviri)
This research examines how user experience data obtained during the use phase can be transferred into design decisions in participatory architectural design processes, and how the effects of these decisions on user experience can be evaluated. The main problem of the study is the gap between the designed space and the space experienced during use. Although there are various studies on user participation, post-occupancy evaluation, spatial preference, and neuroaesthetics in architecture, a methodological gap remains in transforming experience-based data obtained from the use phase into design decisions and testing these decisions through subjective and neurophysiological indicators. The first chapter of the thesis explains the aim, scope, methodology, and problem framework of the research. The second chapter discusses the theoretical background related to user participation, user experience, post-occupancy evaluation, affordance theory, neuroaesthetics, and EEG-based studies. In this chapter, the reviewed literature was synthesized to develop the research hypotheses, and the relationships between user experience, spatial preference, and neurophysiological indicators were evaluated. The third chapter explains the research methodology. Architectural faculty studio spaces and their associated intermediate spaces were selected as the research setting. In the first stage, on-site observations, spatial analyses, and focused interviews were conducted to identify the existing use-related problems. Based on the obtained findings, design decisions were developed in terms of visual and auditory communication, circulation, flexibility, storage, exhibition, waiting, and social use opportunities, and an alternative design proposal was generated for the existing space. The developed design decisions and the experimental setup were structured to test the hypotheses derived from the synthesized literature. The fourth chapter presents the experimental process. The existing space and the proposed design were compared through lecture, jury, and desk critique scenarios. In this process, subjective evaluations, verbal statements, EEG data, and Emotiv Performance Metrics were assessed together. The findings showed that all participants considered the proposed design more suitable than the existing space. However, EEGsupported indicators revealed that the effect of the proposed design did not emerge at the same level across all use scenarios. While the effect remained more limited in the iiilecture scenario, it became more evident in the jury scenario and reached its strongest level in the desk critique scenario. In the final chapter, the findings were discussed, and it was concluded that user experience data can provide a strong basis for architectural design decisions, although this knowledge should be interpreted in a context-sensitive manner. In addition, user roles, spatial position, individual differences, short- and long-term spatial experience, VR/AR technologies, AI-supported evaluation processes, and the potential contributions of EEG-based approaches to architectural design practice were discussed. The original contribution of the study lies in its treatment of user experience not as a post-design satisfaction measure, but within a neuroaesthetics-based decision support approach that guides design decisions and evaluates their effects through subjective and neurophysiological indicators.
Benzer Tezler
- Hücresel özdevinim yaklaşımı ile kitlesel konut tasarımında sayısal bir model
A digital model for mass housing design using celular automata approach
AHMET EMRE DİNÇER
Doktora
Türkçe
2014
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLEN ÇAĞDAŞ
ÖĞR. GÖR. HAKAN TONG
- Yapı bilgi modeli ve iş programı entegrasyonunun (4.boyut) iş güvenliğine katkılarının değerlendirilmesi
Assessment of the contribution of building information model and time schedule integration (4th dimension) to occupational safety
SELÇUK ÖZCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MERYEM BİRGÜL ÇOLAKOĞLU
- Dar gelirliler için konut üretiminde bir yöntem olarak mimari tasarımda kullanıcı katılımı
User participation in architectural design as a method of housing production for lower income groups
ÖNCÜL KIRLANGIÇ YOLDAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DENİZ İNCEDAYI
- Kullanıcı katılımı yaklaşımlarının mimari tasarım ve uygulama süreçleri üzerinden değerlendirilmesi
Evaluation of user participation approaches through architectural design and application processes
BAHARAK FAREGHI BAVILOLYAEI
Doktora
Türkçe
2018
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HİKMET SELİM ÖKEM
- A multi layer cellular automata to participatory architecture: post-disaster container settlements
Katılımcı mimarlıkta çok katmanlı hücresel özdevinim: afet sonrası konteyner yerleşimleri
HATİCE SERAY ÖZBAY
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEMA ALAÇAM DOĞAN