Türkçede mizaç ile ilgili sözcüklerin biçimbilimsel ve anlambilimsel açıdan incelenmesi
Examination of the words related to temperament in Turkish in terms of morphology and semantics
- Tez No: 1017323
- Danışmanlar: PROF. DR. NESRİN BAYRAKTAR ERTEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Toplumsal yaşamda bireylerin fiziksel ve ruhsal durumlarını tanımlamak için kullanılan söz varlığı, o dili konuşan ulusların sahip olduğu toplumsal ve kültürel değerlerin bir yansımasıdır. Nitekim bir dilde yer alan kavramların çeşitliliği ve kullanım biçimleri, o toplumun hangi niteliklere önem atfettiğini ve bu nitelikleri nasıl anlamlandırdığını ortaya koymaktadır. Bu bakımdan Türkçede insanların mizaç özelliklerini ifade etmek için kullanılan sözcükler incelendiğinde çeşitli şekillerde türetilen oldukça zengin ve çeşitlilik gösteren bir söz varlığına sahip olduğu görülmektedir. Bu açıdan özellikle Türkiye Türkçesi ağızları, ölçünlü dilde bulunmayan sözcükleri içermesi ve barındırdığı dil malzemesi bakımından Türk dilinde ayrı bir öneme sahiptir. Türkiye Türkçesi ve ağızlarında kişi betimlemeleri için kullanılan bu sözcükler, Türk kültürünü yansıtması, Türkçenin ses ve biçim özellikleri ile zengin söz varlığını ortaya koyması bakımından oldukça önemlidir. Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ve ağızlarında insanların mizaç özelliklerini ve bu özelliklere bağlı olarak sergiledikleri tutum ve davranışları ifade etmek için kullanılan söz varlığı ele alınmıştır. Çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemiyle incelenen Türkçe Sözlük'ten ve Derleme Sözlüğü'nden elde edilmiştir. Taranan bu eserlerden tespit edilerek çalışmaya dâhil edilen sözcükler öncelikle anlamlarına göre tematik olarak 43 ana başlık altında sınıflandırılmış, ardından bu sözcükler yapılarına ve kökenlerine göre ele alınıp incelenmiştir. Ayrıca çalışmada ele alınan mizaç özellikleri, Türkçenin tarihsel metinleri başta olmak üzere yazılı ve sözlü kültür ürünleri üzerinden incelenerek Türk toplumunun bu özelliklere ilişkin değer yargıları ve kültürel birikimi değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen bulgulardan hareketle Türkiye Türkçesi ve ağızlarında mizaç kavram alanına ait söz varlığındaki ve ifade gücündeki zenginlik ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
The vocabulary used to describe individuals' physical and psychological states in social life reflects the social and cultural values of the communities that speak that language. Indeed, the diversity of concepts within a language and the ways in which they are used reveal which qualities a society attributes importance to and how it interprets these qualities. In this respect, an examination of the words used Turkish to express human temperament reveals a remarkably rich and diverse lexical repertoire shaped by various derivational processes. From this perspective, the dialects of Turkish spoken in Türkiye hold a distinctive position within the Turkish language, as they contain lexical items absent from the standard language and embody a rich linguistic material. The words used in Turkish and its dialects to describe individuals are significant in taht they reflect Turkish culture and reveal the language's phonological and morphological characteristics as well as the lexical richness of the language. This study focuses on the vocabulary used in Turkish and its dialects to express human temperament traits, as well as the attitudes and behaviors associated with the traits. The data of the study were obtained from the Turkish Dictionary and the Compilation Dictionary, which were examined through the document analysis method, one of the qualitative research methods. The words identified in these sources and included in the study were first classified thematically under 43 main categories according to their meanings, and subsequently analyzed in terms of their structures and etymological origins. Furthermore, the temperament traits addressed in the study were examined through written and oral tradition products, particularly historical texts of Turkish, and the value judgments and cultural background of Turkish society regarding these traits were evaluated. Based on the findings obtained, the study demonstrates the richness of the vocabulary and expressive capacity related to the conceptual field of temperament in Turkish and its dialects.
Benzer Tezler
- N. V. Gogol 'Kaput' eserinde zamirlerin orijinal metin ve Türkçe çevirilerinde karşılaştırılması
Comparison of pronouns in N. V. Gogol's 'Military Cloak' in original text and Turkish translations
ZÜLEYHA ÜLKER
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DilbilimArdahan ÜniversitesiRus Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SHALALA RAMAZANOVA
- Der Sinnbereich Ironie im Deutschen und im Türkischen Ein Beitrag zum semantischen und lexikologischen Sprachvergleich
Almancada ve Türkçede ironi kavramları anlambilimi ve sözlükbilimi açısından dilsel karşılaştırma
NAZAN DALGIÇOĞLU
Yüksek Lisans
Almanca
2010
Alman Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiAlman Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN YILDIZ
- Muhammed Rahim'in Meâricü'n-Nübüvve tercümesi (Dil incelemesi - transkripsiyonlu metin - dizin)
Muhammed Rahim's translation of Maʿāric al-nubuwwa (Grammar analysis - transcription of the text - index)
TUNÇ YALÇIN
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TANJU SEYHAN
- Remisyonda bipolar bozukluk hastaları ve birinci derece yakınlarında affektif mizacın zihin kuramı ile ilişkisi
The relationship of affective temperament with the theory of mind in patients with remitting bipolar disorder and their first degree relatives
FADİME AKSOY
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2016
PsikiyatriNecmettin Erbakan ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MİNE ŞAHİNGÖZ
- Erken ergenlik mizaç anketinin ergen formunun geçerlilik ve güvenilirlik çalışması
Early adolescent temperament questionnaire adolescent form reliability and validity study
DİLARA DEMİRPENÇE
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2016
Psikiyatriİstanbul ÜniversitesiÇocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TÜRKAY DEMİR