Türk mimarisinde kırlangıç kubbe kullanımı: Bayburt ili uygulamaları
The use of the lantern dome in turkish architecture: applications in the province of Bayburt
- Tez No: 1019777
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ZEKİ İBRAHİMGİL, PROF. DR. FUNDA NALDAN CİMİNLİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sanat Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kırlangıç kubbe, kökeni yaklaşık 5500 yıl öncesine, Kazakistan'daki Botay yerleşimlerine kadar dayandırılan, ahşap kirişlerin kademeli bindirme tekniğiyle yukarıya doğru daraltılması esasına dayanan özgün bir üst örtü sistemidir. Orta Asya'dan Anadolu'ya aktarılan uzun tarihsel süreç içinde farklı yapı türlerinde karşılık bulan bu örtü biçimi, yalnızca teknik bir açıklık geçme yöntemi değil, aynı zamanda ahşap yapı geleneğinin ve yerel usta bilgisinin sürekliliğini yansıtan önemli bir mimari unsur olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışmada Bayburt il sınırları içerisinde tespit edilen kırlangıç kubbeli yapılar; plan kuruluşu, taşıyıcı sistem, üst örtü düzeni, bindirme sayısı, malzeme kullanımı, süsleme unsurları ve usta-bani ilişkileri bakımından incelenmiştir. Araştırma kapsamında Bayburt'ta yirmi cami, üç türbe ve bir han olmak üzere toplam yirmi dört kırlangıç kubbeli yapı belirlenmiştir. İncelenen yapılar içinde en erken tarihli örnek Bayburt Ulu Cami (1204-1225), en geç tarihli örnek ise Gez/Yukarı Köyü Cami'dir (1954). Kırlangıç kubbeli camiler plan tipolojisi bakımından dikdörtgen ve kare planlı örnekler olarak değerlendirilmiştir. Taşıyıcı sistem açısından dört ahşap sütunlu düzen yaygın olmakla birlikte farklı taşıyıcı çözümler de tespit edilmiştir. Kırlangıç kubbe kuruluşları; köşeli bindirmeli sekizgen, köşeli bindirmeli eşkenar dörtgen, paralel bindirmeli, dönen çokgenli ve bileşik tip olarak sınıflandırılmıştır. Bindirme sayıları ile yapı ölçüleri ve yükselti değerleri arasında doğrudan bir ilişki kurulamadığı; bu sayıyı merkezî açıklık, taşıyıcı sistem, ahşap malzemenin boyutu, örtünün yükseltilme oranı ve yerel usta pratiğinin belirlediği anlaşılmıştır. İncelenen yapılarda taş ve ahşabın birlikte kullanımı belirleyici bir özellik olarak öne çıkmaktadır. Özgün üst örtüsü değişmiş, bozulmuş ya da günümüze ulaşamamış örnekler, kırlangıç kubbeli yapıların belgelenmesi ve korunmasının gerekliliğini açık ve somut biçimde ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
The swallow dome is a distinctive roofing system whose origins are traced back approximately 5,500 years to the Botai settlements in Kazakhstan. It is formed by progressively narrowing wooden beams through a stepped overlapping technique. Transmitted from Central Asia to Anatolia over a long historical process, this roofing form is regarded not only as a technical method of spanning space, but also as an architectural element reflecting the continuity of wooden construction traditions and local craftsmanship. This study examines the swallow-domed structures identified in Bayburt in terms of plan organisation, structural system, roofing arrangement, number of overlapping courses, material use, decorative elements, and master-patron relationships. A total of twenty-four structures were identified, comprising twenty mosques, three tombs, and one khan. The earliest dated example is Bayburt Ulu Mosque (1204–1225), while the latest is Gez/Yukarı Village Mosque (1954). The mosques were evaluated typologically as rectangular- and square-planned examples. Although the four-column wooden support system is the most common arrangement, different structural solutions were also identified. The swallow dome configurations were classified as angular overlapping octagonal, angular overlapping rhomboid, parallel overlapping, rotating polygonal, and composite types. No direct relationship was established between the number of overlapping courses and either building dimensions or elevation. Instead, the central span, structural system, timber dimensions, roof height, and local master practice were found to be the determining factors. The combined use of stone and wood is a defining characteristic. Altered, deteriorated, or lost roofing systems clearly demonstrate the urgent need to document and preserve these structures.
Benzer Tezler
- Anadolu'da Türk devri yapılarında mekan-ışık ilişkisi ve ışıklıklı kubbe kullanımı (12.-19.yy)
The relationship of space-light and the using of lantern domes in Turkish buildings in Anatolia (12th-19th century)
TUĞÇE ÇELİK
Doktora
Türkçe
2020
MimarlıkGazi ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CEMİLE NAKIŞ KARAMAĞARALI
- Rize'de Osmanlı dönemi camileri
Ottoman period mosques in Rize
BURAK MUHAMMET GÖKLER
Doktora
Türkçe
2022
Sanat TarihiAtatürk ÜniversitesiTürk İslam Sanatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZERRİN KÖŞKLÜ
- Van Gölü Havzası kırsal mimarisinde kırlangıç örtü kullanımı
Use of swatcher cover in rural architecture of Lake Van Basin
YUSUF DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Sanat TarihiVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLSEN BAŞ
- Geleneksel Erzurum evleri, restorasyonları ve ev yaşantısı
Traditional houses of Erzurum, restorations and home life
TEMEL SAĞLAM
Doktora
Türkçe
2019
Sanat TarihiAtatürk ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN YURTTAŞ
- Türk mimarisinde postmodern dönemde tarihselci ve yöreselci bakış
Reglonalist and historical view in postmodern age of Turkish architecture
BERNA ÖZCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEMRA ÖGEL