Klasik Türk şiirinde bakış
The gaze in classical Turkish poetry
- Tez No: 1020508
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖMER DEMİRBAĞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Eski Türk edebiyatı, Türk dili ve edebiyatı, Old Turkish literature, Turkish language and literature
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Klasik Türk şirinin en önemli malzemesi edebi metinlerdir. Bu metinlerin temel konusu aşktır. Âşık ve sevgili, aşkın odağında olan tiplerdir. Sevgili, naz ve işvesiyle hükmeden otoritedir. Âşık ise otoriteye boyun eğen kul veya köledir. Sevgili, hiyerarşiye göre önce Allah, sonra Hz. Peygamber (SAV), en son padişahtır. Sevgilinin bu konumu, klasik Türk edebiyatının kaynakları olan dini ve tasavvufi temellere dayanmaktadır. Tasavvuf anlayışına göre mutlak sevgili, Allah'tır. Allah'ın kullarıyla kurduğu iletişimde esma ve sıfatlarıyla tecelli etmesi, bakış olarak bilinir. Şairlerin nazarında sevgili her şeye hükmeden kudretiyle öne çıkar. Onun âşıkla kurduğu iletişim, göz, kirpik ve kaşın hareketlerinin birleşiminden oluşan bakışla gerçekleşir. Bir bakışıyla her şeye hükmeden sevgilinin nazarı sözden daha tesirlidir. O, bakışlarıyla sever, merhamet eder, zulmeder, öldürür. Âşık ise hem konuşarak hem de sitem ederek derdini dile getirir. Âşık, konuşma hususunda sevgiliye göre daha aktiftir ama sevgili kadar etkili değildir. Âşık-maşuk ilişkisinde bakış, sevgilinin gözleri ve ona güzellik katan unsurları üzerinden estetik ve duygusal bir anlam kazanmaktadır. Bakış, manevi açıdan bakıldığında ilahi hakikate açılan bir tecellidir. Beşeri yönüyle mürşide odaklanan içsel bir nazar olarak anlam kazanır. Çalışmada seçilmiş divanlardan örnek beyitler analiz edilmiş; bakışın aşkın ifade yolu, güzelliğin tasviri, dinî ve tasavvufî bir anlam arayışı olarak farklı işlevlere sahip olduğu ortaya konmuştur. Alan yazın taraması ve seçilmiş beyitlerin analizi, bakışın yalnızca görsel bir unsur olmadığını göstermiştir. Bu çalışma bakışın şairin duygu dünyasını, kültürel ve tasavvufi yönlerini kapsayan çok yönlü bir kavram olduğunu ortaya koymuştur.
Özet (Çeviri)
The most essential material of classical Turkish poetry is literary texts, whose central theme is love. The lover (âşık) and the beloved (sevgili) are the principal figures of this theme. The beloved, with her coquetry and charm, represents authority, while the lover is a servant or slave who submits to this authority. According to the hierarchy, the beloved comes after Allah and the Prophet Muhammad (peace be upon him), and before the sultan. This position of the beloved is grounded in the religious and mystical foundations that form the sources of classical Turkish literature. Within the Sufi understanding, the absolute beloved is Allah. His communication with His servants, manifested through. His divine names and attributes, is perceived as the gaze (nazar). In the eyes of poets, the beloved stands out with a sovereign power that governs all things. Her interaction with the lover is realized through the gaze, formed by the movements of the eyes, eyelashes, and eyebrows. A single glance of the beloved, more powerful than words, rules over everything; through her gaze she loves, shows mercy, oppresses, and even kills. The lover, by contrast, expresses his suffering through speech and reproach. Although he is more active in verbal expression, he is never as effective as the beloved. In the lover-beloved relationship, the gaze acquires aesthetic and emotional meaning through the beloved's eyes and the elements that enhance her beauty. Spiritually, the gaze is regarded as a manifestation opening toward divine truth; in its human dimension, it gains meaning as an inner gaze directed toward the spiritual guide. In this study, selected couplets from divans have been analyzed, revealing that the gaze functions variously as a means of expressing love, a depiction of beauty, and a search for religious and mystical meaning. The literature review and textual analysis demonstrate that the gaze is not merely a visual element. This study revealed a multifaceted concept encompassing the poet's emotional world, cultural background, and mystical perspective.
Benzer Tezler
- Klasik Türk şiirinde zâhid algısı üzerine eleştirel bir bakış
A critical outlook on the perception of ascetic in classical Turkish poetry
GAMZE AYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Türk Dili ve EdebiyatıDumlupınar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ATİLLA BATUR
- Klasik Türk şiirinde rind algısı üzerine eleştirel bir bakış
A critical outlook on the perception of recluse inclassical Turkish poetry
İLKNUR HAVADAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıDumlupınar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ATİLLA BATUR
- 19. yüzyıl klasik Türk şiirinde muhteva değişimlerine genel bakış
Overview of content changes in 19th century classical Turkish poetry
SEDA KANDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıKilis 7 Aralık ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BÜLENT KAYA
- Klasik Türk şiirinde varlık ve birlik düşüncesinin yansımaları
Reflections of the idea of existence and unity in classical Turkish poetry
FERDİ ÖZAVCI
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıFırat ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAHİR SELÇUK
- Klasik Türk şiirinde şehir tasavvuru
The conception of city in classical Turkish poetry
SARE UZAN
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve Edebiyatıİnönü ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CAFER MUM