Mu'tezile'de aklî teklif düşüncesi
The concept of rational obligation (aklî taklîf) i̇n the Mu'tazila
- Tez No: 1021114
- Danışmanlar: PROF. DR. İLHAMİ GÜLER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Akıl, Hüsnü Kubuh, Marifetullah, Mutezile, Teklif ilkesi, Reason, Good and evil, Marifatullah, Mutazila, Eventualmaxime
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mu'tezile ekolü İslâm kelâm düşüncesinin temel meselelerinden biri olan Allahinsan ilişkisi ile ahlâkî değerlerin kaynağı problemini geliştirdiği 'teklif' teorisi çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmanın amacı, insanın ahlâkî bir özne olarak sorumluluğunu mümkün kılan irade, kudret ve akıl unsurlarını ilâhî adalet ve hikmet ilkeleriyle birlikte değerlendirerek, özellikle Mu'tezile'nin savunduğu 'aklî teklif' anlayışının mahiyetini ortaya koymaktır. Kuramsal bütünlüğü sağlamak adına üç bölüm halinde kurgulanan çalışmada; ilk olarak teklîfin inşâsını sağlayan bildirimsellik (i'lâm), aklî ve şer'î delâlet, emir, irade ve meşakkat (külfet) gibi yapısal özelliklerin analizi yapılmıştır. Bu doğrultuda mükellefin sahip olması gereken eylem serbestisi (temkîn), fiilden önce var olan güç (kudret/ististâat), hür irade, ilâhî yardım (lütuf) ile zorunlu ve kesbî bilgi unsurları incelenerek; teklîfi yönelten ve muhatap olanın sınırları ile sem'iyyât ve akliyyât alanları ayırt edilmiştir. Son bölümde ise, aklî teklîfin evrensel ve sürekli yapısı ile kelâmî dayanakları tartışılmıştır. İnsanın doğuştan gelen fıtratı ve aklın delâleti sayesinde, henüz vahiy ulaşmasa da nesnel ahlâkî değerleri (hüsün-kubuh) kavrayabileceği ve aklıyla Allah'ı bilme (marifetullah) yükümlülüğünü yerine getirebileceği ortaya konmuştur. Vahyin (sem'î teklîf) ise akılla ulaşılan hakikatleri teyit eden, ibadet detaylarını belirleyen ve maslahat prensibi üzerine kurulan tamamlayıcı referansı olduğu sonucuna varılmıştır.
Özet (Çeviri)
The Muʿtazilite school addresses the source of moral values and the God-human relationship within its developed theory of“obligation”(taklīf). This study aims to reveal the essence of“rational obligation”(al-taklīf al-ʿaqlī) by evaluating the elements of will, power, and reason that enable human responsibility alongside divine justice and wisdom. Structured in three chapters, the study first analyzes the structural components of obligation, such as informativeness (iʿlām), rational/legal proof, command, will, and hardship (kulfah). Subsequently, the conditions required for a just obligation are detailed, examining the obligee's freedom of action (tamkīn), antecedent power (kudrah/istiṭāʿah), free will, divine assistance (luṭf), and knowledge, while distinguishing between the domains of revealed (samʿiyyât) and rational truths (ʿaqliyyât). The final chapter discusses the universal structure and philosophical foundations of rational obligation. It demonstrates that through innate disposition (fiṭrah) and reason, humans can apprehend objective moral values (ḥusn and qubḥ) and fulfill the obligation of knowing God (maʿrifatullāh) before revelation arrives. Revelation confirms rational truths, details worship, and serves interest.
Benzer Tezler
- İmam Mâtürîdî'de teklif düşüncesi
The thought of taklef in Imam Maturidi
NOOMANZHAN ESENOV
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Sosyal Bilimler ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EVKURAN
- Mu'tezile'de insan tasavvuru -Kadı Abdulcebbar örneği-
Human conception in Mu'tazilah: The case of Kadı Abdulcebbar
AYŞE İNCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM ASLAN
- Seyyid Kutub'un kelam sistemi
Sayyid Qutb's theological views
FATMA PINAR
Doktora
Türkçe
2015
DinYüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSA YÜCEER
- Fahreddin er-Râzî'de Hüsn-Kubh meselesi
The Problem of Husn-Qubh in Fakhr al-Dīn al-Rāzī
SERKAN ÇETİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinBursa Uludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ULVİ MURAT KILAVUZ
- Muʻtezile'de“Vücȗb Alellah”düşüncesi
The idea of“Obligation of God”(Wujūb Alellah) in the Muʻtazila
SİBEL KAYA
Doktora
Türkçe
2020
DinErciyes ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TEMEL YEŞİLYURT