Şakîk-i Belhî'nin Tasavvufî Tavrı ve Literatürdeki Temsili
Shaqīq al-Balkhī's Sufi Stance and His Representation in the Literature
- Tez No: 1021333
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ZEYNEP ŞEYMA ÖZKAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tasavvuf Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Şakîk-i Belhî (ö. 194/810) İbrâhim b. Edhem'in (ö. 161/778) mürîdi ve Hâtim el-Esam'ın (ö. 237/851) mürşidi olarak tanınmış Horasanlı bir sûfîdir. Tasavvufun erken dönemi üzerine yapılan çalışmaların son yıllarda artış göstermesine rağmen, Şakîk-i Belhî'yi müstakil olarak ele alan araştırmaların oldukça sınırlı olması bu çalışmanın hareket noktasını oluşturmuştur. Bundan dolayı bu çalışmada, klasik tasavvuf kaynakları, tabakât eserleri, şehir tarihleri ve biyografik derlemeler esas alınarak Şakîk-i Belhî'nin hayatı, ilmî ve tasavvufî çevresi, tasavvufî tavrını şekillendiren temel kavramlar ve kendisine nispet edilen Âdâbü'l-ibâdât risâlesi incelenmiş; klasik kaynaklarda oluşan Şakîk-i Belhî tasviri ile modern literatürdeki yorumlar karşılaştırılarak özellikle onun tevekkül anlayışı etrafında şekillenen yaygın kabuller yeniden değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler sonucunda Şakîk-i Belhî'nin âlimler, zâhidler, muhaddisler ve fakihlerden oluşan geniş bir irtibat ağına sahip olduğu, klasik tasavvuf kaynaklarında marifet, zühd, tevekkül ve fakr ekseninde şekillenen bir tasavvufî tavrı benimsediği ve bu kavramlara ilişkin tanım ve tasnifleriyle kendisinden sonraki literatürde etkili olduğu görülmüştür. Âdâbü'l-ibâdât'ta ele aldığı konular ile hâller ve makamlar konusunu yazılı biçimde ele alan ilk sûfîlerden biri olarak kabul edilmiştir. Klasik literatürdeki görünürlüğü ve ele alınma biçiminde tespit edilen değişim ve çeşitlilikler onun tevekkül anlayışına dair rivayetler üzerinden izlenmiştir. Şakîk-i Belhî'nin tevekkül tavrına yer veren erken dönem sûfî müellifler, onun bu hususta kendine özgü bir tavır ve üslûp benimsediği konusunda hemfikirdirler. Bu gözlemlere dayanarak çağdaş literatürde, onun katı bir tevekkül anlayışına sahip olduğu yönünde yorumlar yapılmıştır. Fakat klasik tasavvuf literatüründe Allah'ın vaadine duyduğu mutlak güven sayesinde her türlü rızık ve gelecek endişesinden arındırılmış bir tevekkül anlayışının öne çıktığı tespit edilmiştir.
Özet (Çeviri)
Shaqiq al-Balkhi (d. 194/810) was a prominent Sufi from Khurasan, known as a disciple of Ibrahim ibn Adham (d. 161/778) and the master of Hatim al-Asamm (d. 237/851). Despite the recent increase in studies on early Sufism, scholarly research focusing explicitly on Shaqiq al-Balkhi remains limited, which constitutes the primary impetus for this study. Drawing on classical Sufi texts, tabaqat works, local histories, and biographical compilations, this study examines Shaqiq al-Balkhi's life, his scholarly and sufi network, the core concepts shaping his Sufi understanding, and the treatise Adab al-'Ibadat attributed to him. By contrasting the portrayal of Shaqiq al-Balkhi in classical sources with interpretations in modern literature, widespread assumptions—particularly regarding his concept of tawakkul (trust in God) —are re-evaluated. As a result of these evaluations, it is observed that Shaqiq al-Balkhi possessed an extensive network comprising ascetics, muhaddiths, and jurists (fuqaha). In classical Sufi sources, his understanding was shaped around direct knowledge (ma'rifah), asceticism (zuhd), trust in God (tawakkul), and spiritual poverty (faqr); through his definitions and classifications of these concepts, he significantly influenced subsequent literature. Considering the subjects addressed in Adab al-'Ibadat, he is recognized as one of the earliest Sufis to discuss sufi states (ahwal) and stations (maqamat) in written form. Furthermore, the evolution and variations in his visibility within classical literature are traced through narratives concerning his understanding of tawakkul. Early Sufi authors who addressed Shaqiq al-Balkhi's understanding of tawakkul concur that he maintained a distinctive attitude and style in this regard. Based on these observations, contemporary literature has portrayed him as adhering to a rigid understanding of tawakkul. However, classical Sufi literature highlights instead a conception of tawakkul purified from all anxieties concerning sustenance and the future, grounded in absolute reliance on God's promise.
Benzer Tezler
- Tasavvufun klasik döneminde tevekkül-kesb problemi: Şeybânî ve Muhâsibî örneği
The problem of tawakkul-kasb in the classical period of sufizm: The example of Shaybani and Muhasibi
HAFİZA SEMİZOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUAMMER CENGİZ
- Mevlana ve Kur`an tefsiri açısından mesnevi
Mevlana and masnavi from the point of view of tafsir
HÜSEYİN GÜLLÜCE
- Saîdüddîn Fergânî: hayatı, eserleri ve Muntehâ'l-Medârik özelinde tasavvufî görüşleri
Saîdüddîn Fergânî: her life, works, and sufi views in relation to Muntehâ'l-Medârik
CEBRAİL ÇİFTÇİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinHakkari ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MESUT AKDOĞAN
- XVI ve XVII. yüzyıllarda Osmanlı toplumunda yazılan Atvâr-ı Seb'a eserlerinin mukayeseli değerlendirilmesi
A comparison assesment of the Atwar-i Sab'a writings which was written in the 16th and 17th century
FATİH KÜÇÜKTİRYAKİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinHitit ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALİL İBRAHİM ŞİMŞEK