Filibeli Alâeddin Ali Çelebi'nin Hümâyunnâme adlı eserinde ahlâk düşüncesi
The moral thought in Filibeli Alâeddin Ali Chelebi's work titled Humâyunnâme
- Tez No: 1021784
- Danışmanlar: PROF. DR. HÜMEYRA ÖZTURAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Felsefe, Religion, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: İslam Ahlâk Felsefesi, Osmanlı Düşüncesi, Filibeli Alâeddin Ali Çelebi, Hümâyunnâme, Fabl, Amelî Hikmet, Ahlak felsefesi, Ali Çelebi, Hümayunname, Islamic Moral Philosophy, Ottoman Thought, Filibeli Alâeddin Ali Chelebi, Humayunname, Fable, Practical Wisdom, Moral philosophy, Ali Çelebi, Hümayunname
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Felsefesi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
FİLİBELİ ALÂEDDİN ALİ ÇELEBİ'NİN HÜMÂYUNNÂME ADLI ESERİNDE AHLÂK DÜŞÜNCESİ Bu çalışmada, Osmanlı döneminde kaleme alınan Filibeli Alâeddin Ali Çelebi'nin Hümâyunnâme adlı eseri incelenmiştir. Bugüne kadar genellikle Türk dili, edebiyat veya sanat tarihi yönüyle ele alınan eser, bu tezde doğrudan bir ahlâk felsefesi klasiği olarak dikkate alınmıştır. Eserin hayvan hikayelerinden oluşan edebi örtüsü aralanmaya çalışılarak altındaki ahlâk teorisini gün yüzüne çıkarmak hedeflenmiştir. Çalışmanın tarihsel kısmında ise, eserin kadim Hint kültüründeki Pançatantra kökenlerinden başlayıp Kelîle ve Dimne geleneği üzerinden Hümâyunnâme'ye uzanan tercüme ve telif serüveni ele alınmıştır. Araştırmada yöntem olarak, nitel bir inceleme ve felsefi metin analizi metodu takip edilmiştir. Tezin felsefi omurgasını kurmak için klasik metinlerin felsefi problemler bağlamında incelenmesini amaçlayan sistematik bir model esas alınmıştır. Bu doğrultuda; eserdeki hayvan karakterlerinin diyaloglarına ve hikayelere altı temel felsefi soru yöneltilmiştir. Bu sorular; ahlâkın kaynağı, iyinin mahiyeti, ahlâkın değişebilirliği, ahlâkın mutlaklığı ve izafiliği, ahlâk eğitimi ile ahlâki yaptırıma dair sorgulardan oluşmaktadır. Böylece metinde dağınık halde bulunan ahlâki verilerin sistemli bir bütün haline getirilmesine gayret edilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, Hümâyunnâme'ye ait ahlâk düşüncesinin sadece kuru bir öğüt veya masal kitabı olmadığı, aksine insan zaaflarına karşı aklı, iradeyi ve vahyi savunan pratik bir nizam sunan, teorik yönü de güçlü bir eser olduğu neticesine varılmıştır. Eserin, ahlâkın temelini ilahi iradeye bağlarken pratik hayattaki uygulamasını akla bıraktığı görülmüştür. Doğuştan gelen mizaç sınırlarını kabul etmekle birlikte, asıl ahlâki başarıyı bireyin kendi hür iradesinde ve çabasında bulduğu ortaya konmuştur. Ayrıca dürüstlük ve merhamet gibi ilkelerin devletin bekası söz konusu olduğunda esneyebildiğini gösteren bu çalışma, kötü karakterler için ise vicdani, toplumsal, siyasi ve ilahi yaptırımlardan oluşan şaşmaz bir adalet çemberinin işletildiğini ortaya koymuştur.
Özet (Çeviri)
THE MORAL THOUGHT IN FILIBELI ALÂEDDİN ALI CHELEBI'S WORK TITLED HUMÂYUNNÂME This study examines Hümâyunnâme, written during the Ottoman era by Filibeli Alâeddin Ali Chelebi. While the work has predominantly been addressed in terms of Turkish language, literature, or art history to date, this thesis evaluates it directly as a classic of moral philosophy. By attempting to unveil the literary veil of the work—which consists of animal fables—the study aims to bring the underlying moral theory to light. In the historical section of the study, the translation and adaptation journey of the work is discussed, tracing its origins from Panchatantra in ancient Indian culture to Hümâyunnâme via the Kalila and Dimna tradition. In terms of methodology, this research adopts a qualitative inquiry and philosophical text analysis method. To establish the philosophical backbone of the thesis, a systematic model aiming to examine classical texts within the context of philosophical problems was taken as a basis. Accordingly, six fundamental philosophical questions were directed at the stories and the dialogues of the animal characters in the work. These questions comprise inquiries regarding the source of morality, the nature of the good, the mutability of morality, the absolutism and relativity of morality, moral education, and moral sanctions. Thus, an effort was made to synthesize the scattered moral data within the text into a systematic whole. As a result of the analyses, it has been concluded that the moral thought of Hümâyunnâme is not merely a dry book of advice or fables; on the contrary, it is a work with a strong theoretical dimension that offers a practical order defending reason, free will, and revelation against human frailties. It has been observed that while the work anchors the foundation of morality in divine will, it leaves its application in practical life to reason. Although acknowledging the boundaries of innate temperament, it demonstrates that true moral achievement lies in the individual's own free will and effort. Furthermore, this study demonstrates that while principles such as honesty and compassion can become flexible when the survival of the state is concerned, an infallible circle of justice—comprising conscientious, social, political, and divine sanctions—is operated for wicked characters.
Benzer Tezler
- Filibeli Ahmet Hilmi'nin felsefi ve ahlâki görüşleri
Filibeli Ahmet Hilmi's philosphy and ethics opinion
SARE ÇETİNTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
FelsefeFırat ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. CEVDET KILIÇ
- Filibeli Ahmet Hilmi'nin dini ve felsefi düşüncesi
Filibeli Ahmet Hilmi's religion and philosophical ideas
NURŞEN ODABAŞ YÜKSEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
DinGazi ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. NADİM MACİT
- Filibeli Ahmed Hilmi'nin din anlayışı
The perspective of Filibeli Ahmed Hilmi to religion
FERHAN ÇİFTCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
DinSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. KAMİLE ÜNLÜSOY
- Filibeli Ahmet Hilmi'nin edebi eserleri üzerine bir araştırma
Literary works on Filibeli Ahmet Hilmi's an investigation
ELİF GÖRMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıCelal Bayar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÜNAL ŞENEL