Değişen normlar, değişen davranışlar: Dinamik normların çevreci davranışlar üzerindeki etkisi ve psikolojik mekanizmaları
Changing norms, changing behaviors: The impact of dynamic norms on pro-environmental behaviors and underlying psychological mechanisms
- Tez No: 1022900
- Danışmanlar: PROF. DR. SERAP AKFIRAT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Sosyal normlar, bir topluluğun çoğunluğu tarafından paylaşılan ve üyelerin düşünce, duygu ve davranışlarını yönlendiren örtük ya da açık davranış beklentileri olarak tanımlanabilir. Ancak dinamik normlar, normların değişim sürecini belirginleştirmek suretiyle ve ilgili davranış henüz çoğunluk tarafından benimsenmemiş olsa dahi bireylerin davranışları üzerinde etkili olabilmektedir. Bu tezde, dinamik normun çeşitli çevreci davranışlar üzerindeki etkisi ve bu etkide aracı ve düzenleyici olarak rolü olan psikolojik faktörler araştırılarak, dinamik norm mesajlarının çevreci davranışları teşvik etme potansiyeline yönelik kapsamlı bir inceleme sunulması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, biri korelasyonel (Çalışma 1) ikisi deneysel (Çalışma 2 ve Çalışma 3) olmak üzere üç çalışma gerçekleştirilmiştir. İki aşamadan oluşan Çalışma 1'de ilk olarak Plastik Atık Krizine Yönelik Çevreci Davranışlar Ölçeği geliştirilmiştir (N = 195). Hipotezlerin test edildiği ikinci aşamada (N = 319), plastik atık kriziyle mücadeleye yönelik çevreci davranışlarda, geçmişe ve geleceğe yönelik algılanan değişim (dinamik norm) ile bireysel ve kolektif çevreci davranış niyetleri, önceden uyma motivasyonu ve yeterlilik inançları arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Çalışma 2'de, tek kullanımlık plastik yerine kişisel termos kullanımının artışına vurgu yapan bir dinamik norm mesajının, kişisel termos kullanma niyeti üzerindeki etkisi incelenmiştir (N = 195). Çalışma 3'te, genel çevreci eğilimin arttığına işaret eden bir dinamik norm mesajının, düşük/yüksek çaba gerektiren çevreci davranış niyetleri ve çevreci bir derneğe bağış yapma davranışı üzerindeki etkileri incelenmiştir (N = 361). Tüm çalışmalarda, sosyal değişimin gelecekteki seyrine ilişkin beklentiler (önceden uyma motivasyonu) ile değişimi gerçekleştirebilme kapasitesine ilişkin hem birey hem grup düzeyindeki yeterlilik inançlarının aracılık rolleri ve norm referans grubuyla özdeşleşmenin düzenleyici rolü incelenmiştir. Ayrıca, önceden uyma motivasyonunun ve yeterlilik inançlarının seri aracılık rolleri de incelenmiştir. Çalışma 1'de, günümüzden geleceğe doğru dinamik normun kolektif çevreci davranış niyetleriyle pozitif ilişkili olduğu görülmüş; dinamik norm ve çevreci davranış arasındaki ilişkilerde önceden uyma ve yeterlilik inançlarının aracı rolüne yönelik anlamlı bulgular elde edilmiştir. Özellikle bu değişkenlerin seri aracılık rolü tüm dinamik norm ve çevreci davranış ilişkilerinde tutarlı şekilde anlamlıdır. Çalışma 2'de, tek kullanımlık plastikleri azaltmaya yönelik dinamik norm mesajının anlamlı bir etkisi bulunamamıştır. Önceden uyma ve yeterlilik inançlarının aracılık rollerine ilişkin bulgular da anlamlı değildir. Çalışma 3'te ise, genel çevreci davranış eğilimlerine yönelik dinamik norm mesajının, düşük çaba gerektiren çevreci davranış niyetlerini arttırdığı görülmüştür. Ayrıca, dinamik norm mesajlarının, düşük/yüksek çaba gerektiren çevreci davranış niyetleri ile çevreci derneğe bağış yapma davranışı üzerinde, önceden uyma ve yeterlilik inançları aracılığıyla etkili olduğu görülmüştür. Grupla özdeşleşmenin düzenleyici rolüne ilişkin beklentiler desteklenmemiştir. Özetle bulgular, ilgili davranış henüz çoğunluk tarafından benimsenmese dahi normlardaki değişimi belirginleştirmenin davranış üzerinde etkili olabileceğini; ancak bu etkinin, davranışın niteliklerine göre farklılaşabildiğini göstermektedir. Dinamik norm mesajlarının çevreci davranışlar üzerindeki etkilerinin tek başına sınırlı olduğu, bu etkinin büyük oranda, önceden uyma motivasyonu ve yeterlilik inançları üzerinden şekillendiği söylenebilir. Elde edilen bulguların değerlendirmeleri ile çalışmanın kuramsal ve pratik doğurguları tartışma kısımlarında ele alınmıştır.
Özet (Çeviri)
Social norms can be described as implicit or explicit behavioral expectations that are widely shared within a community and influence members' thoughts, feelings, and behaviors. Dynamic norms, however, can influence individuals' behaviors by emphasizing the process of change, even when the behavior has not yet been widely adopted by the majority. In the current thesis, the aim was to provide a comprehensive examination of the potential of dynamic norm messages by investigating their influence on various pro-environmental behaviors and the mediating and moderating psychological processes involved in these effects. To address this aim, three studies were conducted, including one correlational (Study 1) and two experimental studies (Study 2 and Study 3). Study 1, which consisted of two phases, first involved the development of Plastic Waste Crisis-Related Pro-Environmental Behavior Scale (N = 195). In the second phase, which the hypotheses were tested (N = 319), the relationship between perceived change over time (dynamic norm) regarding efforts to address the plastic waste crisis and individual and collective pro-environmental behavioral intentions, pre-conformity motivation, and efficacy beliefs were examined. In Study 2, the effect of a dynamic norm message emphasizing the increasing use of reusable bottle instead of single-use plastics on intentions to use a reusable bottle was examined (N = 195). In Study 3, the effects of a dynamic norm message indicating an increase in general pro-environmental behaviors on intentions for low- and high-effort pro-environmental behaviors as well as donations to environmental organizations were examined (N = 361). In all these studies, the mediating roles of expectations regarding the future trajectory of the social change (pre-conformity motivation) and both individual and group level efficacy beliefs regarding the capacity to implement change, as well as the moderating role of norm-reference group identification were investigated. In addition, the serial mediating roles of pre-conformity motivation and efficacy beliefs were examined. In Study 1, dynamic norm oriented from the present toward the future was found as positively related to collective pro-environmental behavior intentions; and significant findings were obtained for the mediating roles of pre-conformity motivation and efficacy beliefs in the relationship between dynamic norms and pro-environmental behavior. Notably, the serial mediation role of these variables was consistently significant across all dynamic norm and pro-environmental behavior relationships. In Study 2, no significant effect of the dynamic norm message promoting the reduction of single-use plastics was found. Findings regarding the mediating roles of pre-conformity and efficacy beliefs were also non-significant. In Study 3, a dynamic norm message emphasizing general pro-environmental behavior was found to increase intentions for low-effort pro-environmental behaviors. In addition, dynamic norm messages indirectly affected low- and high-effort pro-environmental behavioral intentions, as well as donation behavior to an environmental organization through pre-conformity motivation and efficacy beliefs. However, expectations regarding the moderating role of group identification were not supported. In summary, the findings indicate that emphasizing the change in norms can influence behavior if the relevant behavior has not yet been adopted by the majority; however, this effect may vary depending on the characteristics of the behavior. It can be stated that the isolated impact of dynamic norm messages on pro-environmental behavior is limited, and this effect is predominantly shaped by pre-conformity and efficacy beliefs. Evaluations of these findings, along with the theoretical and practical implications of the study, are addressed in the discussion section.
Benzer Tezler
- Matrix norm based-solution methods and machine learning: Stochastic games and their applications
Matris norm tabanlı çözüm yöntemleri ve makine öğrenmesi: Stokastik oyunlar ve uygulamaları
MURAT ÖZKAYA
Doktora
İngilizce
2024
Matematikİstanbul Teknik ÜniversitesiMatematik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BURHANEDDİN İZGİ
- Aile içi iletişim iklimi ile kişilerarası iletişim güdüleri arasındaki ilişki
The relationship between family communication climate and interpersonal communication motives
AYŞE TULMAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Halkla İlişkilerMarmara ÜniversitesiHalkla İlişkiler Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EMEL YILMAZ
- Making and breaking authorship, potentials in architectural design studio
Müellifliğin inşaası ve bozulmasında mimari tasarım stüdyosunun potansiyelleri
SEVGİ TÜRKKAN
- The Making of Adam and Eve:“Changing”concepts of masculinity and femininity in patriarchal Britain
Adem ve Havva: Ataerkil İngiltere'de“Değişen”erkeklik ve kadınlık kavramları
ZEYNEP ÖZEK
Yüksek Lisans
İngilizce
2002
SosyolojiHacettepe Üniversitesiİngiliz Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. CAN ABANAZIR