Eş'arî kelâmında sürekli yaratmanın metafizik-fizik ilişkisinin ontolojik temelleri
The ontological foundations of the metaphysical-physical relationship of continuous creation in Ash'arî theology
- Tez No: 1025409
- Danışmanlar: PROF. DR. MUHAMMED YAZICI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın amacı, İslâm kelâmında özellikle Eş'arî gelenekte sürekli yaratma olgusunun tarihî serüvenini ve modern fizik teorileri çerçevesindeki konumunu incelemektir. Çalışmanın ana ekseni, ilahî nedensellik etrafında şekillenen anlayışlar ve kavramların hangi anlamlara geldiğini ortaya koymak olup; evrende gerek insan fiillerinin gerekse içindeki canlı ve cansız varlıkların fiillerinin hangi ilkeye bağlı olarak gerçekleştiğini araştırmaktır. Bu amaç doğrultusunda klasik kelâm metinlerinde geliştirilen metafizik yaklaşımlar, çağdaş bilimsel tartışmalarla karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmanın evrenini klasik İslâm kelâmı literatürü oluşturmakta; örneklemini başta Eş'arîlik olmak üzere Mâtürîdî ve Mu'tezilî ekollere ait temel eserler meydana getirmektedir. Veri toplama sürecinde klasik kelâm kaynakları ile modern felsefe, bilim felsefesi ve fizik kaynakları kullanılmıştır. Elde edilen veriler, tarihsel, kavramsal ve karşılaştırmalı analiz teknikleriyle çözümlenmiştir. Araştırmanın sonucunda, Ehl-i Sünnet'in ve özellikle Eş'arî anlayışın, nassî olgulardan da hareketle arazların süreksizliği bağlamında ilahî müdahalenin metafizik temelini oluşturduğu saptanmıştır. Sürekli yaratma anlayışının önemli bir kısmının, fiziksel bir kabul olarak arazların süreksizliğine dayandırıldığı ve bu çerçevede fiziksel boyutun da dikkate alındığı tespit edilmiştir. İnsan fiillerinin hürriyeti ekseninde ezelî bilginin öne çıkarıldığı; sürekli yaratmanın mümkün fiiller olmaktan ziyade fiili bir zorunluluk olarak değerlendirildiği ortaya konulmuştur. Kelâm atomculuğu anlayışıyla fizik ve metafiziğin birleştirildiği görülmüştür. Ehl-i Sünnet'in insan fiilleri ekseninde fiziğe daha fazla vurgu yaptığı, buna karşılık Mu'tezile'nin metafizik kaygılarının daha belirgin olduğu ulaşılan sonuçlar arasındadır. Tevlîd çerçevesinde Mu'tezile'nin kabul ettiği görüşlerin modern fizik ile daha uyumlu olduğu anlaşılmıştır. Modern fizik kuramları ve özellikle kuantum fiziği bağlamında sürekli yaratmaya doğrudan temel oluşturduğu yönündeki iddianın erken bir yorum olduğu; ancak arazların süreksizliği ile kuantum belirsizliği çerçevesinde klasik determinizmi sorgulamaya imkân verdiği sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the historical development of the concept of continuous creation within Islamic theology, particularly in the Ash'arite tradition, and to evaluate its position within the framework of modern physical theories. The central focus of the study is to clarify the meanings of concepts shaped around divine causality and to investigate the underlying principles governing both human actions and the actions of animate and inanimate beings in the universe. The scope of the study consists of classical Islamic theological literature, with particular emphasis on the foundational works of the Ash'arite, Mâturîdite, and Mu'tazilite schools. Both classical kalām sources and modern philosophy, philosophy of science, and physics literature are utilized, and the data are analyzed through historical, conceptual, and comparative methods. The findings reveal that, within the Ahl al-Sunna tradition especially in the Ash'arite perspective the metaphysical basis of divine intervention is established through scriptural evidence in relation to the discontinuity of accidents. Continuous creation is largely grounded in this discontinuity, incorporating a significant physical dimension. In the context of human actions, pre-eternal knowledge is emphasized, and continuous creation is interpreted not merely as a set of possible acts but as an actual necessity. While kalâm atomism integrates physics and metaphysics, it is observed that Ahl al-Sunna places greater emphasis on the physical dimension, whereas the Mu'tazila exhibits stronger metaphysical concerns. Although Mu'tazilite views appear more compatible with modern physics in terms of the theory of tawlîd, the claim that they directly anticipate quantum theory remains prematüre, and this conclusion has been reached as a result of the study.
Benzer Tezler
- İmamü'l-Haremeyn el-Cüveyni'de bilgi teorisi
Theory of knowledge according to Imam al-Haramayn al-Juwaini
ZELİHA ULUYURT
Yüksek Lisans
İngilizce
2014
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HÜLYA ALPER
- Eş'arî kelamında sorumluluk algısı
Perception of responsibility in Ash'ari̇ kalam
AHSEN KALA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinÇukurova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL ŞIK
- İlk dönem Eş'arî kelâmında âlem tasavvuru
The conception of the universe in early Ash'arite kalâm
MUSTAFA YILMAZ
- Kâdî el-Beydâvî'de akıl-nakil ilişkisi
The reason-revelation relationship in Kâdî al-Beydâvî
BERAAT TANRIKULU
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET BARDAK
- Experimental investigation of flexibility effects in flapping wing aerodynamics
Çırpan kanat aerodinamiğinde esneklik etkilerinin deneysel olarak incelenmesi
ONUR SON
Doktora
İngilizce
2018
Havacılık ve Uzay Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiUçak ve Uzay Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİYE LEMAN OKŞAN ÇETİNER YILDIRIM