Türkçede anlam türlerine göre sıfatlar ve biçim-sözdizimsel özellikleri
Turkish adjectives in terms of their semantic types and morpho-syntactic properties
- Tez No: 146042
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AYŞEN CEM DEĞER
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Biçim, Biçimbilim, Dil bilgisi-sıfat, Dilbilgisi, Söz dizim, Türkçe, Form, Morphology, Grammar-adjective, Grammar, Syntax, Turkish
- Yıl: 2004
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Dilbilim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Sözdizimsel ve biçimbilimsel yönelimlerine göre ad, eylem, sıfat ve belirteç gibi sınıflara ayrılmış olan sözlüksel ulamlar kimi bağlamlarda birbirlerinden kesin bir çizgiyle ayrılamamaktadır. Sözlüksel ulamların özellikleri farklı dillerde örtüşebildiği gibi birbirlerinden tamamıyla ayrılabilmektedir de. Adlar ve eylemler hemen hemen tüm dillerde sözlüksel ulam olarak yer alabilirken sıfatlar bir temel sözlüksel ulam olarak her dilde bulunmayabilmektedir. Dixon (1982) Ad, Eylem ve Sıfat gibi sözlüksel ulamların çeşitli dillerdeki özelliklerini betimlerken, her sözlüksel birimin bir 'anlam türüne' ait olduğunu savlamaktadır. Dixon'un (1982) bu savma dayanan bu çalışmanın amacı, Dixon'un (1982) Özellik Kavramlarına ilişkin geliştirmiş olduğu anlam türlerini temel alarak eşsüremli bir yaklaşımla, Türkçedeki sıfatları anlam türlerine göre sınıflandırıp her anlam türünde yer alan sıfatların biçim-sözdizimsel özelliklerini belirlemektir. Çalışma, Dixon'un (1982) Özellik Kavramları için önerdiği anlam türlerinin Türkçede sıfat ulamından başka bir ulamda anlam bulup bulamadığım ve anlam türlerini ifade eden sözlüksel birimlerin biçim-sözdizimsel özelliklerin neler olduğu sorularına da yanıt aramaktadır. Türkçe Sözlük'te (1998) madde başı olarak yer alan Türkçe kökenli yalın sıfatlar araştırmanın veri tabanını oluşturmaktadır. Veri tabanım oluşturan sıfatların anlambilimsel olarak karşıtanlamlılık durumu, biçimbilimsel olarak türerime uyumu ve sözdizimsel olarak tümcedeki işlevleri ve konumlan saptanmıştır. Saptamalar sonucunda Dixon'un (1982) öne sürdüğü anlam türleriyle sıfat ulamının örtüştüğünü, ancak kimi anlam türlerinde ad tabanlı sözcüklerin yer aldığı görülmüştür. Türkçede sıfatların biçim-sözdizimsel açıdan düşüm sürecine girdikleri ve yüklemdi konumda yer alabildikleri saptanmıştır. Türerim sürecinde sıfatlara çeşitli biçimbirimlerin eklenmesiyle geçişli, geçişsiz çatılarda durum değişikliği, kimi biçimbirimlerle ad, sıfat ve belirteç türeteb ildiği ortaya konmuştur. Ayrıca, ikilemdi sıfatların belirteç işlevli olan yalın sıfatlarla aynı işleve sahip oldukları belirlenmiştir. Tüm bu bulguların ışığında da Özellik Kavramlarının ulamlaştırılmasında Türkçede baskınolan ulamın, sıfat ulamı olduğu, ancak sıfat ve ad ulamlarının pek çok açıdan örtüştüğü saptanmıştır. vı
Özet (Çeviri)
Lexical categories, which are classified as nouns, verbs, adjectives and adverbs in terms of their morphosyntactic properties, cannot be easily differentiated from each other in certain contexts. The morphosyntactic properties of lexical categories may display similarities and differences among languages. In the languages of the world, nouns and verbs exist as major lexical categories, but certain languages may lack adjectives as a major lexical category. Dixon (1982) suggests that lexical items of a language fall into a number of 'semantic types' and each lexical item belongs to just one type. He also suggests that Property Concepts, that is, concepts refering to properties of referents, are expressed with adjectives in most languages and with nouns and verbs in adjective deficient languages. This study which takes its departure from Dixon (1982) aims at classifiying adjectives in Turkish in terms of semantic types and determining morpho-syntactic properties of each type. The study is also concerned with the answer of the following questions: Are the Property Concepts in Turkish expressed with noun-like or verb like lexical categories other than adjectives? The database for the study consists of mono! Turkish adjectives which appear as a lexical entry in Dictionary of Turkish (1988) The adjectives in the database are analyzed in terms of semantic, morphological and syntactic criteria. The findings reveal that adjectives in Turkish can function as nouns and appear in predicate position in a sentence. Turkish adjectives also form verbs, nouns, adjectives and adverbs with certain suffixes. Certain mono-syllabic adjectives function as adverbs which also have similiar meanning with adverbs derived by reduplicated adjectives. In light of these findings, it is concluded that the lexical category which is functional in expressing Property Concepts in Turkish is mainly adjective; however, in most cases the distinction between the adjective category and noun category in Turkish is not clear-cut. Vll
Benzer Tezler
- Türkiye türkçesinde“Bir”sözcüğünün eş dizimlilik örüntüsü
Collocational patterns of the word“Bir”in Turkish
İNCİ BİLGE
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DilbilimAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NİHAL ÇALIŞKAN
- Handing out novel metaphors: Gesture use in explanations by L1-Turkish and L2-English bilinguals
Yeni metaforlar sunmak: L1-Türkçe ve L2-İngilizce iki dilli kişilerin açıklamalarında jest kullanımı
DİLA ALEYNA FALAY
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
PsikolojiKoç ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TİLBE GÖKSUN
PROF. DR. AYLİN KÜNTAY
- Ahmet Hamdi Tanpınar'ın“Sahnenin Dışındakiler”adlı romanının söz dizimi bakımından incelenmesi
Examination of Ahmet Hamdi Tanpinar's novel named“Sahnenin Dışındakiler”in terms of syntax
CEMİLE VARHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Aydın ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ DINARA DUISEBAYEVA
- İkinci dil olarak Türkçe öğrenen Suriyeli öğrencilerin konuşmalarındaki hataların analizi
Error analysis of the speech of Syrian students learning Turkish as a second language
ALİ YİĞİT
Doktora
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimHacettepe ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MELTEM EKTİ