Resolution of Turkish scalar implicatures by large language models
Türkçedeki skaler sezdirimlerin büyük dil modelleri tarafından çözümlenmesi
- Tez No: 888863
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜMİT ATLAMAZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Bilgisayarlı dil bilim, Computerized linguistics
- Yıl: 2024
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Boğaziçi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Dilbilim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Dil Bilimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Skaler sezdirimler, bir zayıf terim ve bir güçlü terimden oluşan bir skaler çifti için zayıf terim kullanımının güçlü terimin doğruluğunun reddini ifade ettiği edimsel çıkarımlardır. Bu çalışmada büyük dil modellerinin (LLM) skaler sezdirim çözümlenmesindeki yetenekleri araştırılmaktadır. Çalışmanın bir parçası olarak Doğal Dil Çıkarımı'ndaki (NLI) geleneksel gerektirim-nötr-çelişki sınıflarına sezdirim sınıfını ekleyerek dört sınıflı bir sınıflandırma sunan Türkçe NLI veri seti ImplicaTR geliştirilmiştir. Beş farklı dilbilimsel kategori içeren toplamda 2.340 cümle kümesinden oluşan ImplicaTR 20.340 veri satırına sahip olup bu çalışmada bu veri seti üzerinde iki deney yapılmıştır. Deney 1'de BERT modelleri ve Gemma, Llama-2 ve Mistral gibi üretici modellerin skaler sezdirim muhakemeleri incelenmiş ve test veri seti üzerindeki 98% doğruluk oranı ile bu modellerin edimsel muhakeme yapabildiği gösterilmiştir. Bu deney sonucunda daha detaylı analiz yapabilen bir NLI modeli elde edilmiştir. Deney 2'de modellerin gerektirim ve sezdirim yeteneklerine etki eden faktörleri ortaya çıkarmaya yönelik olarak ablasyon deneyi içerisinde dilbilimsel tahkikat yapılmıştır. Deney sonuçlarına göre tekil skaler terimlerin derlemdeki sıklıklarının dil modelinin edimsel çıkarım çözümlemesiyle pozitif korelasyon gösterdiği görülmüştür. Dilbilimsel açıdan bu çalışma, skaler muhakemenin sadece edimsel veya sözlüksel bir süreç olmadığını ve iki mekanizmanın da sezdirim çıkarımında rol oynadığını ortaya koymuştur.
Özet (Çeviri)
As for a scalar pair consisting of a weaker term and a stronger term, scalar implicatures are the pragmatic inferences drawn when the use of the weaker term denotes the negation of the stronger term. This study investigates the pragmatic capabilities of Large Language Models (LLM) in the resolution of scalar implicatures. As part of the study, a Natural Language Inference (NLI) dataset in Turkish, ImplicaTR, was developed, which is a four-class NLI dataset that enriches the conventional entailment-neutral-contradiction classification with a new class, implicature. With a total of 2,340 sets of sentences spanning five different linguistics categories, ImplicaTR has a size of 20,340 rows. Two experiments were conducted on ImplicaTR. In Experiment 1, various BERT models and generative models such as Gemma, Llama-2, and Mistral were inspected on pragmatic reasoning, and we found that LLMs can reason about scalar inferences with an accuracy over 98% on test dataset. As a result, we obtained an NLI model that does more fine-grained analysis. In Experiment 2, we carried out a linguistic inquiry within an ablation study to reveal the factors influencing the entailment and implicature resolution of the models. Our findings showed that the frequency of individual scalar items is positively correlated with the model's ability to resolve the pragmatic inferences. From the linguistic perspective, our study demonstrated that scalar reasoning is not solely a pragmatic process nor a lexical one; both mechanisms seem to play a role in implicature inferencing.
Benzer Tezler
- Arel teorisinin Türk makam müziğinde iktidarı ve şed makam örneği
The power of Arel theory in Turkish maqam music and the example of şed maqam
PINAR ÇAKI
Doktora
Türkçe
2025
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. GÖZDE ÇOLAKOĞLU SARI
- Sosyo-ekolojik sistem olarak peyzaj değerlerinin su tabanlı ekosistemlerde irdelenmesi: Köyceğiz lagünü
Examination of landscape values as socio-ecological systems in aquatic ecosystems: The case of Koycegiz lagoon
ESRA TEKELİ
Doktora
Türkçe
2025
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATMA AYÇİM TÜRER BAŞKAYA
- Ege Denizi'nde açık deniz rüzgâr türbini yer seçimi
Offshore wind turbine site selection in the Aegean Sea
ŞULE FERİDE ARDIÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Enerjiİstanbul Teknik ÜniversitesiGeomatik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ADALET DERVİŞOĞLU
- Minnesota kalp yetmezliği ile yaşam anketinin Türkçe geçerlilik ve güvenilirliği
Turkish validity and reliability of minnesota living with heart failure questionnaire
ZEHRA UZUNHASANOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Halk SağlığıAnkara ÜniversitesiHalk Sağlığı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FERİDE AKSU TANIK
- Yapay açıklıklı radar interferometre teknikleri ile tuz gölü dinamiklerinin analizi
Analysis of salt lake dynamics with artificial aperture radar interferometry techniques
BURHAN BAHA BİLGİLİOĞLU
Doktora
Türkçe
2022
Jeodezi ve Fotogrametriİstanbul Teknik ÜniversitesiGeomatik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEBİYE MUSAOĞLU