Determinizm, indeterminizm ve özgür irade perspektifinden müzikte rastlamsal ögelerin kullanımı: 1945-1970 yılları arasında ABD'li ve Avrupalı bestecilerin eserleri üzerinden karşılaştırmalı inceleme
The use of aleatoric elements in music from the perspective of determinism, indeterminism and free will: A comparative analysis of works by American and European composers between 1945 and 1970
- Tez No: 935546
- Danışmanlar: PROF. DR. M. ERDEM ÇÖLOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Müzik, Philosophy, Music
- Anahtar Kelimeler: Müzik felsefesi, Raslamsal müzik, Rastlantısal müzik, Music philisophy, Indeterminate music, Aleotery music
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Müzikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Genel Müzikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu doktora tezi, 20. yüzyıl müziğinde kullanılan rastlamsal ögeleri determinizm, indeterminizm ve özgür irade perspektifinden ele almaktadır. Müzikoloji literatüründeki determinizm, indeterminizm karşıtlığına özgür irade kavramını da dahil eden bu çalışma, 1945-1970 yılları arasında ABD ve Avrupa'daki bestecilerin farklı yaklaşımlarına odaklanmıştır. İncelemede felsefe, bilim ve müzik alanlarını birleştiren disiplinler arası nitel bir yöntem benimsenmiştir. Bu zemin üzerinde, ABD'den (Cage, Brown, Feldman, Wolff) ve Avrupa'dan (Lutosławski, Xenakis, Boulez, Stockhausen) seçilen sekiz öncü bestecinin temsili eserleri incelenmiştir. Bu incelemede dört temel rastlamsal ögeye odaklanılmıştır: şans operasyonları, mobil biçim, grafik notasyon ve sözel notasyon. Çalışma, bu ögelerin belirlenen felsefî kavramlarla tasarım ve performans süreçlerinde nasıl ilişkilendirildiğini karşılaştırmalı bir sentezle ortaya koymaktadır. Çalışmada, öncelikle rastlamsal müziğe dair kavramsal bir çerçeve belirlenmiş ve bu alana özgü bir terminoloji oluşturulmuştur. Bu temel doğrultusunda, ilk olarak“Felsefî Zeminde Rastlamsallık”bölümünde determinizm, indeterminizm ve özgür irade kavramları hem felsefedeki hem de müzikteki konumları üzerinden ele alınmıştır. Ardından, Mallarmé, Joyce ve Calder gibi sanatçılar referans gösterilerek rastlamsallık estetiğinin müzik dışı disiplinlerdeki yansımalarına değinilmiş ve bu estetiğin tezde incelenen besteciler üzerindeki etki noktaları ortaya konmuştur. Sonrasında rastlamsal müzikteki dört temel öge örnekleriyle açıklandıktan sonra, bu ögelerin estetik karşılığı olan açık yapıt kavramı bağlamında bir tartışma yürütülmüştür. Tezin devamında, rastlamsal müziğin ABD ve Avrupa'daki tarihsel izleri aktarılmıştır. Finalde her iki coğrafyadan seçilen bestecilerin yapıtları ve düşünsel yönelimleri incelenmiştir. İnceleme sonucunda tespit edilen bulgular“ABD ve Avrupalı Bestecilerin Karşılaştırılması”bölümünde sunulmuştur. ABD'li besteciler, tasarım aşamasında besteci iradesini geri plana iten şans operasyonlarını tercih etmiş; performansta ise mobil biçim, grafik ve sözel notasyonlar aracılığıyla icracının özgür iradesine geniş bir alan tanıyan daha radikal bir indeterminasyon anlayışı geliştirmiştir. Buna karşılık Avrupalı besteciler, tasarım sürecinde determinist yapıyı korumuş; indeterminasyonu ise genellikle besteci tarafından çizilen sınırlar dâhilinde ve daha kontrollü biçimde kullanmayı tercih etmiştir. Özgür irade bağlamında ise ABD'li bestecilerin icracıya yalnızca yorum düzeyinde değil, aynı zamanda yapının oluşumuna etki eden kapsamlı bir özgürlük alanı sundukları görülmüştür. Bu yaklaşım, icracının yaratıcı özne olarak yeniden konumlandırılmasını beraberinde getirmiştir. Avrupalı besteciler ise özgür iradeyi, önceden tanımlanmış yapısal sınırlar içerisinde kontrollü seçim olanaklarıyla sınırlamışlardır. Bu durum, özgür iradenin ABD'de daha radikal, Avrupa'da ise disipline edilmiş bir biçimde ele alındığını göstermiştir. Bu çerçevede, özellikle Avrupa örneklerini açıklamak üzere“sınırlandırılmış irade”kavramı önerilmiştir. Sonuç olarak bu tez, önerdiği determinizm, indeterminizm ve özgür irade perspektiflerinin, 20. yüzyıl müziğindeki rastlamsal eğilimlerin ardındaki felsefî ve kültürel dinamikleri anlamlandırmada işlevsel olduğunu tespit etmiştir. Çalışma, iki coğrafya arasındaki belirgin farklılıkların yalnızca teknik değil, aynı zamanda köklü felsefî temellere dayandığını vurgulayarak 20. yüzyıl müziğinin bu önemli yönüne yeni bir bakış açısı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This doctoral dissertation examines the aleatoric elements used in 20th-century music through the perspectives of determinism, indeterminism, and free will. Expanding the determinism–indeterminism opposition prevalent in musicological literature by incorporating the notion of free will, the study focuses on the contrasting approaches of American and European composers between 1945 and 1970. A qualitative, interdisciplinary method combining philosophy, science, and music is employed. Within this framework, representative works of eight pioneering composers—Cage, Brown, Feldman, and Wolff from the United States; Lutosławski, Xenakis, Boulez, and Stockhausen from Europe—are analyzed. The investigation centers on four fundamental aleatoric elements: chance operations, mobile form, graphic notation, and verbal notation. The study comparatively synthesizes how these elements relate to the specified philosophical concepts in compositional and performance processes. A conceptual framework for aleatoric music and a specific terminology for the field are first established. Following this foundation, the chapter titled“Aleatoricism in Philosophical Context”addresses the notions of determinism, indeterminism, and free will from both philosophical and musical perspectives. Subsequent sections explore the aesthetic of chance in non-musical disciplines—referencing figures such as Mallarmé, Joyce, and Calder—and trace its influence on the composers under review. After illustrating the four core aleatoric elements with selected examples, the study engages in a discussion within the context of the“open work”concept, which is their aesthetic counterpart. The historical trajectories of aleatoric music in the United States and Europe are then outlined. In the final chapters, the selected composers' works and intellectual orientations are examined, and the findings are presented in the“Comparison of American and European Composers”section. The findings reveal that American composers favored chance operations that minimize the composer's will in the compositional stage, while embracing a more radical form of indeterminacy in performance by granting wide freedom to performers through mobile, graphic, and verbal notations. In contrast, European composers maintained a deterministic structure during the compositional process and preferred to use indeterminacy in a more controlled manner, generally within composer-defined boundaries. Regarding free will, American composers offered performers substantial autonomy that affects not only interpretation but also structural formation, effectively repositioning the performer as a creative subject. European composers, on the other hand, restricted free will to controlled choices within predetermined structural frameworks. This contrast reveals that free will is approached more radically in the United States and in a more disciplined manner in Europe. To account for the European examples in particular, the notion of“bounded will”is proposed. In conclusion, this dissertation concludes that the proposed perspectives of determinism, indeterminism, and free will are functional for making sense of the philosophical and cultural dynamics underlying the aleatoric tendencies in 20th-century music. The study argues that the marked differences between the two geographies are rooted not only in technical applications but also in deep-seated philosophical foundations, thereby offering a new perspective on this significant aspect of 20th-century music.
Benzer Tezler
- Determinizm ve indeterminizm tartışmaları bağlamında yapay zeka ve insanın özgürlüğü
Artificial intelligence and human freedom in the context of determinism and indeterminism discussions
İSMAİL ŞENGÖR
- Meşşâî felsefede ahlaki determinizm ve özgürlük
Moral determinism and free will in Islamic peripatetic philosophy
EMRE ÇELİKER
- Kur'ân-ı Kerim'de irade özgürlüğü meselesi
The issue of freedom of the will in the Qur'an
ŞERİFE SÜMEYRA ERYİĞİT
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Necmettin Erbakan ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...
- Dijital oyunların fenomenolojik analizi: The Stanley Parable örneği
A phenomenological analysis of digital games: The case of The Stanley Parable
EYLÜL ALTUNDAŞ
- İrade meselesi bağlamında Nurettin Topçu'nun Henri Bergson'a yönelik eleştirileri
Nuretti̇n Topçu's critique of Bergson with regard to free will
AHMET FARUK SİLİFKE
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Necmettin Erbakan ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...