Geri Dön

حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الحنفي الشهير بمستجي زاده (ت.1737/1150) على تفسير البيضاوي من الورقة (536/ب) إلى الورقة (576/ب) :دراسةً وتحقيقاً)

Abdullah b. Ömer b. Osman el-Hanefî Mestçîzâde'nin (1150/1737) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (536. Varaktan 576. Varağa Kadar)

  1. Tez No: 952621
  2. Yazar: WİSAM ANWER HAMID
  3. Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMİNE SEKME
  4. Tez Türü: Yüksek Lisans
  5. Konular: Din, Religion
  6. Anahtar Kelimeler: Din, Religion
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Arapça
  9. Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
  10. Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bu çalışma Abdullah b. Ömer b. Osman el-Hanefî Mestçîzâde'nin Nâsırüddîn Beyzâvî'nin Tefsîri üzerine kaleme aldığı haşiyenin (536/b varaktan 576/b. varağa kadar) tahkik ve tahlilini içermeketedir. Tahkikini yaptığımız haşiyenin bu kısmı Kur'n-ı Kerîm'de yer alan Enfâl Sûresi'nin 14. âyetinden Tevbe Sûresi'nin 2. âyetine kadar olan kısmın tefsirini kapsamaktadır. . Bu hâşiye, Nâsırüddîn el-Beyzâvî'nin diğer şerhlerinde eksik bırakılan yahut yeterince ele alınmayan meseleleri tamamlaması bakımından önemli bir boşluğu doldurmakta ayrıca tefsirin ince meselelerini ilmî kaideler, hadis usûlüne dair prensipler, dil ve edebiyat meseleleri ile tenkit mahiyetindeki değerlendirmelerle mezceden ansiklopedik bir muhteva ortaya koymaktadır. Eserde ayrıca müellifin, Nâsırüddîn el-Beyzâvî, Zemahşerî gibi diğer âlimlere yönelik istidrâk ve tenkitleri de içermektedir. Çalışmanın önemini artıran bir diğer husus ise müellif Mestçîzâde'nin ilmî konumudur. Nitekim kendisi, İstanbul'daki Sahn-ı Semân medreselerinde müderrislik yapmış, döneminin önde gelen Hanefî âlimlerinden birisidir. Ayrıca Haremeyn kadılığı görevinde bulunmuştur. Bunun yanında tefsir, hadis, fıkıh ve dil ilimleri başta olmak üzere birçok sahada temayüz etmiş çok yönlü bir âlimdir. Hâşiyenin tahkikinde Türkiye'de bulunan iki yazma nüsha esas alınmıştır. Araştırmada, Nasîrüddîn el-Beyzâvî ile şârih Mestçîzâde'nin hayatlarının ele alındığı bölümlerde betimsel ve tarihsel yöntem takip edilmiştir. Tahkik kısmında ise karşılaştırma, mukabele ve ilmî tahkik metodu uygulanmış, metin yazma nüshalardan aktarılmış, nüshalar arası farklılıklar dipnotlarda gösterilmiş ve nakledilen görüşler ile metinler asli kaynaklarına nispet edilmiştir. Çalışmada birtakım önemli sonuçlara ulaşılmıştır. Bunların başında, şârih Mestçîzâde'nin, Nasîrüddîn el-Beyzâvî'nin tefsirinde açıklamaya ihtiyaç duyulan müşkil meseleleri titizlikle seçmesi, bu konularda şârih ve müfessirlerin görüşlerini nakletmesi, ardından bunları tahlil ve tenkit süzgecinden geçirerek değerlendirmesi gelmektedir. Ayrıca sahâbe ve tâbiîn neslinden gelen sahih rivayetlere önem vermiş, bununla beraber hadis tenkidi ve rivayet metodolojisine dair ilmî hassasiyet göstermiş, zayıf haberleri ve yalnızca şahsî görüşe dayanan yorumları reddetmiştir. Mestçîzâde'nin yöntemi açık ve doğrudan bir tenkit üslubuyla öne çıkmaktadır. Bu bağlamda Zemahşerî, Nâsırüddîn el-Beyzâvî ve diğer müfessirlerin görüşlerini tartışmış, ayetlerdeki ince anlamları, belâgat inceliklerini ve ilmî nükteleri ortaya koymuştur. Müellifin ilmî tercihleri arasında, ehl-i sünnet'in“masum kimsenin elem görmesinin câiz olduğu ve bunun karşılığında telafinin vacip olmadığı”yönündeki görüşünü benimsemesi dikkat çekmektedir. Bunun yanında,“muvâdaa(mütareke) ayetinin”hükmünün muhkem olduğunu, uygulanmasının ise devlet başkanının ictihadına bağlı bulunduğunu tercih etmiştir. Aynı şekilde Hz. Peygamber (sav)'in ictihadda bulunmasının câiz olduğu, ancak hata üzere bırakılmayacağı görüşünü de benimsemiştir. Ayrıca savaş yapılmaksızın dârülharpten elde edilen mallar konusunda Hanefîler ile Şâfiîler arasındaki ihtilafa temas etmiştir. Buna göre Hanefîlerin bunu ganimet kapsamına dahil etmediğini, Şâfiîlerin ise sahih kabul edilen görüşe göre ganimet saydığını aktarmıştır. Ancak müellif, bu iki görüşten herhangi birini açık biçimde tercih etmemiştir. Genel itibarıyla söz konusu hâşiye, zengin ilmî muhtevası, müellifinin geniş birikimi ve sağlam ilmî yetkinliğini yansıtan kıymetli bir eser niteliğindedir.

Özet (Çeviri)

This academic study examines and critically edits the marginal commentary (ḥāshiya) of ʿAbd Allāh b. ʿUmar b. ʿUthmān al-Ḥanafī, known as Mustajīzāde (d. 1150/1737), on Tafsir al-Baydawi, covering folios 536b to 576b. This section includes the exegesis from verse 14 of Sūrat al-Anfāl to verse 2 of Sūrat al-Tawbah. The commentary is considered valuable because it fills a gap left by other commentaries on al-Baydawi, addressing issues that previous scholars either overlooked or treated insufficiently. It is also encyclopedic in nature, combining subtle exegetical insights, scholarly principles, hadith methodology, linguistic and literary benefits, and critical discussions.The work includes Mustajīzāde's critiques and corrections of earlier scholars such as al-Baydawi and Al- Kashshaf, among others. Its importance is further enhanced by the scholarly stature of its author, who was a prominent Ḥanafī scholar in Istanbul, served as a professor in the Sahn- ı Seman madrasas, and held the position of judge in the Two Holy Sanctuaries. He excelled in various disciplines including tafsir, hadith, jurisprudence, and linguistics.The critical edition is based on two manuscript copies preserved in Türkiye. The study follows a historical-descriptive method in presenting the biographies of al-Baydawi and Mustajīzāde, and employs comparison, collation, and annotation in editing the text. Variants between manuscripts are recorded, and citations are traced back to their sources.Among the main findings: Mustajīzāde selectively addressed difficult passages in al-Baydawi's tafsir, presented the views of commentators and exegetes, and then analyzed and critiqued them. He emphasized authentic narrations from the Companions and Followers, rejecting weak reports and purely opinion-based interpretations. His approach is explicitly critical, engaging with al-Kashshaf and al-Baydawi while highlighting subtle insights within the Qur'anic verses.His doctrinal and methodological choices include: adopting the Sunni position that it is rationally possible for God to cause pain to the innocent without being obliged to compensate; affirming that the verse on truce in Sūrat al-Anfāl is not abrogated and that its application depends on the judgment of the Muslim leader; and upholding the permissibility of the Prophet's ijtihād without his being confirmed in error. He also presents the disagreement between the Ḥanafīs and Shāfiʿīs regarding property taken without combat but does not favor either opinion.Overall, the commentary is rich in scholarly content and reflects the author's broad knowledge and intellectual rigor.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    985820

    حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الحنفي مستجي زاده (ت. 1150/1737) على تفسير البيضاوي (من الورقة 407 إلى الورقة 463): دراسةً تحقيقاً.

    Abdullah b. ömer b. osman el-hanefî mestçîzâde'nin (1150/1737) tefsîru'l-beyzâvî üzerine yazdığı haşiyenin tahkik ve tahlili (407. varaktan 463. varağa kadar)

    GHAITH AL SAEEDI

    Yüksek Lisans

    Arapça

    Arapça

    2026

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ENVER BAYRAM

  2. Tez No

    985829

    حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الحنفي مستجي زاده (ت. 1150/1737) على تفسير البيضاوي (من الورقة 56 إلى الورقة 111): دراسةً تحقيقاً

    Abdullah B. Ömer B. Osman El-Hanefî Mestçîzâde'nin (1150/1737) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (56. Varaktan 111. Varağa Kadar)

    BASAM ALBAEATE

    Yüksek Lisans

    Arapça

    Arapça

    2026

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ENVER BAYRAM

  3. Tez No

    985828

    Abdullah B. Ömer B. Osman El-Hanefî Mestçîzâde'nin (1150/1737) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (351. Varaktan 407. Varağa Kadar)

    حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الحنفي مستجي زاده (1150/1737) على تفسير البيضاوي (من الورقة 351 إلى الورقة 407): دراسةً وتحقيقاً.

    MOHAMMED FOUAD MOHAMMED ALLUHAIBI

    Yüksek Lisans

    Arapça

    Arapça

    2026

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ EMİNE SEKME

  4. Tez No

    951872

    حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الشهير بمستجي زاده على تفسير البيضاوي من الورقة (441/ب) إلى الورقة (469/ب) : دراسة وتحقيقاً

    Abdullah b. Ömer b. Osman el-Hanefî Mestçîzâde'nin (1150/1737) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (441. Varaktan 469. Varağa Kadar)

    AMER HUSSEIN

    Yüksek Lisans

    Arapça

    Arapça

    2025

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ

  5. Tez No

    958719

    حاشية عبد الله بن عمر بن عثمان الشهير بمستجي زاده على تفسير البيضاوي من الورقة (576/ب) إلى الورقة (616/ب) : دراسة وتحقيقا

    Abdullah b. Ömer b. Osman el-Hanefî Mestçîzâde'nin (1150/1737) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (576. Varaktan 616. Varağa Kadar)

    HABEEB SHIHAB AHMED ALFARIS

    Yüksek Lisans

    Arapça

    Arapça

    2026

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ENVER BAYRAM

Geri Dön