Dinî adanmışlık psikolojisi üzerine ampirik bir araştırma
An empirical study on the psychology of religious devotion
- Tez No: 959333
- Danışmanlar: PROF. DR. FARUK KARACA
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Din, Psychology, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dinî adanmışlık kavramının kuramsal çerçevesini belirlemek, kavramsal boyutlarını yapılandırmak ve gelişimsel açıdan konumunu tayin etmek gibi amaçlarla yürütülen bu araştırma özünde duygu, düşünce ve davranış yönleriyle dinî adanmışlığın dinamik yapısını ve psikolojik özelliklerini incelemeyi hedeflemektedir. Bu çalışma ayrıca dinî adanmışlık ile sabır, azim ve umut arasındaki ilişkilerin tespitini amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışmanın ilk bölümünde literatür taraması ve doküman analizi teknikleri kullanılarak bilimsel, tarihi ve teolojik kaynaklar ışığında dinî adanmışlığın kavramsal ve kuramsal sınırları belirlenmiştir. Buna göre dinî adanmışlık üç boyutta incelenmiştir: Dinî Bilinç, Aksiyon-Fedakârlık ve Dinî Fanatizm. Dinî bilinç boyutu, adanmış bireyin dinî bağlılığındaki niyet ve irade faktörlerini vurgulayarak onun dinî farkındalık düzeyine işaret eder. Aksiyon-fedakârlık boyutu, dinî bilincin etkisiyle bireyin emir ve yasak niteliğindeki dinî buyruklara uygun hareket etme gayretinin ve gerektiğinde din uğruna özverili davranmasının karşılığı olup dinî adanmışlığın eylem boyutunu oluşturur. Dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık boyutu dinî adanmışlığın ''olumlu'' yönünü temsil ederken bireyin dini katı, tutucu, şiddet eğilimli ve radikal bir yaklaşımla ele alış biçimini karşılayan dinî fanatizm boyutu ise ''olumsuz'' yönünü temsil eder. Belirlenen kavramsal çerçeveye dayalı olarak dinî adanmışlık olgusunu ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı geliştirilmiş ve literatüre kazandırılmıştır. Araştırmanın ikinci bölümünde Türkiye'de yaşayan 25 yaş ve üzeri 960 kişilik örneklem grubuna kapalı uçlu ve çoktan seçmeli soruların bulunduğu ''Kişisel Bilgi Formu''yla birlikte ''Dinî Adanmışlık Ölçeği'', ''Sabır Ölçeği'', ''Azim Ölçeği'' ve ''Umut Ölçeği'' uygulanmıştır. Araştırmada, dinî adanmışlık düzeylerinin demografik değişkenlere (eğitim düzeyi, yaş, cinsiyet vb.) ve bazı bağımsız değişkenlere (dinî bilgi düzeyi, öznel dindarlık algısı, din eğitimi alınan kaynak vb.) göre anlamlı farklılık gösterip göstermediğini belirlemek amacıyla bağımsız örneklem t-testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Varyans homojenliği Levene testi ile test edilmiş ve uygun durumlarda Tukey HSD testiyle çoklu karşılaştırmalar yapılmıştır. Ayrıca, dinî adanmışlık ile sabır, umut ve azim değişkenleri arasındaki ilişkileri ortaya koymak için Pearson korelasyon analizi uygulanmıştır. Bu psikolojik değişkenlerin dinî adanmışlık üzerindeki yordayıcı rolünü belirlemek üzere regresyon analizi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre sabır ile dinî adanmışlık ve alt boyutlarından dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık boyutları arasında anlamlı düzeyde pozitif yönlü (r = .399, p < .01); sabır ile dinî fanatizm alt boyutu arasında negatif yönlü anlamlı ilişki tespit edilmiştir (r = -.066, p < .01). Azim ile dinî adanmışlık ve alt boyutları (dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık) arasında da anlamlı düzeyde pozitif ilişkiler saptanmışken (r > 0.5; p < .01 veya <.05) azim ile dinî fanatizm arasındaki ilişki anlamlılık düzeyine ulaşmamıştır (r = -.024; p = .450). Umut ile dinî dinî adanmışlık ve tüm alt boyutları (dinî bilinç, aksiyon-fedakârlık ve dinî fanatizm) anlamlı düzeyde pozitif yönlü ilişkiler bulgulanmıştır (p < .01). Yapılan regresyon analizlerine göre sabır, azim ve umut değişkenlerinin dinî adanmışlık ve alt boyutlarını (dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık) anlamlı düzeyde yordadığı tespit edilmiştir. Dinî fanatizm boyutunda ise sabır değişkeninin negatif ve zayıf bir yordayıcı olduğu, umut değişkenin anlamlı fakat sınırlı düzeyde bir yordayıcı olduğu ve azim değişkeninin anlamlı bir yordayıcı olmadığı görülmüştür.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the concept of religious devotion by establishing its theoretical framework, defining its conceptual dimensions, and identifying its developmental position. At its core, the research investigates the dynamic structure and psychological nature of religious devotion in terms of emotions, thoughts, and behaviors. Additionally, the study explores the relationships between religious devotion and the psychological constructs of patience, perseverance, and hope. In the first part of the study, literature review and document analysis techniques were employed to determine the conceptual and theoretical boundaries of religious devotion based on scientific, historical, and theological sources. As a result, religious devotion was conceptualized under three dimensions: Religious Consciousness, Action/Sacrifice, and Religious Fanaticism. The Religious Consciousness dimension reflects the level of religious awareness and intention underlying a person's devotion. The Action/Sacrifice dimension represents the individual's efforts to act according to religious principles and, when necessary, to sacrifice personal interests for the sake of religion. These two dimensions together represent the“positive”aspects of religious devotion. In contrast, the Religious Fanaticism dimension reflects a rigid, aggressive, and radical orientation toward religion, constituting its“negative”aspect. Based on this conceptual model, a valid and reliable measurement tool was developed and added to the literature. In the second part of the study, the Religious Devotion Scale, Patience Scale, Perseverance Scale, and Hope Scale, along with a Personal Information Form, were administered to a sample of 960 individuals aged 25 and above residing in Türkiye.Independent samples t-tests and one-way ANOVA were conducted to determine whether levels of religious devotion differed significantly according to demographic variables (such as education level, age, and gender) and other independent variables (such as level of religious knowledge, subjective religiosity, and sources of religious education). The Levene test was used to assess homogeneity of variance, and post-hoc comparisons were performed using the Tukey HSD test where appropriate. Pearson correlation analysis was used to examine the relationships between religious devotion and the psychological variables. Regression analysis was also applied to identify the predictive roles of patience, perseverance, and hope. The results revealed significant positive correlations between religious devotion and both patience and perseverance, particularly with the subdimensions of religious consciousness and action/sacrifice (e.g., patience: r = .399, p < .01). A significant negative correlation was found between patience and religious fanaticism (r = –.066, p < .01). Perseverance also showed significant positive relationships with the positive dimensions of religious devotion but was not significantly associated with fanaticism (r = –.024, p = .450). Interestingly, hope was positively correlated with all three dimensions of religious devotion—including religious fanaticism (p < .01). Regression results indicated that patience, perseverance, and hope significantly predicted overall religious devotion and its positive dimensions. In the case of religious fanaticism, patience emerged as a weak negative predictor, hope as a limited but significant predictor, and perseverance as a non-significant predictor.
Benzer Tezler
- Dini gruplarda adanma: Meşveret cemaatinde“Vakıflık”
Devotion in religious groups: Devotion in Meşveret group
AHMET SELİM DEMİRYÜREK
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
SosyolojiUludağ ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDURRAHMAN KURT
- Palmyra ve Anadolu Roma dönemi dini heykeltıraşlığında görülen kıyafetler ve objeler
The depicted clothes and objects in Roman religious sculpture in Palmyra and Anatolia
ABDULJALİL ALHAJ ESMAIL ARABI
- Yönetmen Hüseyin Aydemir filmleri örneğinde derviş temsili
Dervish representation in the films of director Hüseyi̇n Aydemi̇r
MUSTAFA YILMAZ BÜTÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Radyo-TelevizyonNecmettin Erbakan ÜniversitesiSinema Televizyon Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SALİH GÜRBÜZ
- Almanya'da Diyanet İşleri Başkanlığı Türk İslam Birliğine bağlı camilerde hafızlık eğitimi
Hifz education in DITIB-affiliated mosques in Germany
ABDURRAHMAN ENES BOZKURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÜNAL
- Öğretmenlerin okul dışı (örgütsel) adanma odakları
Teachers focuses of (organizational) commitment out of school
TUNCER BÜLBÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
Eğitim ve ÖğretimTrakya ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. CEVAT CELEP