Komplo zihniyetinin sosyal psikolojik süreçleri üzerine karma yöntem çalışması: Örgütsel komplo teorileri
A mixed-methods study on the social-psychological processes of conspiracy mentality: Organizational conspiracy theories
- Tez No: 966854
- Danışmanlar: DOÇ. DR. FİLİZ KÜNÜROĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Genel Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, örgütsel komplo teorilerine yönelik inançları etkileyen bireysel ve örgütsel faktörleri karma yöntem yaklaşımıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, çalışan yetişkinlerin komplo zihniyetinin yanı sıra bireysel kültürel değerler (güç mesafesi, belirsizlikten kaçınma, kolektivizm, uzun erimlilik ve erillik) ile örgütsel bağlılığın alt boyutlarının (duygusal, normatif ve devam bağlılığı) örgütsel komplo inançları üzerindeki yordayıcı etkileri ele alınmaktadır. Literatürde, komplo inançlarının örgütsel bağlamda nasıl şekillendiğine dair sınırlı sayıda çalışma bulunduğundan, bu araştırma ilgili alandaki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırmada, karma yöntem desenlerinden yakınsayan paralel model kullanılmıştır. Nicel veriler, Türkiye'nin farklı sektörlerinde çalışan 492 katılımcıdan çevrim içi anket yoluyla toplanmış ve SPSS programında korelasyon ile çoklu regresyon analizleriyle değerlendirilmiştir. Nitel veriler ise 20 çalışanla yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla elde edilmiş ve MAXQDA programı kullanılarak tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Nicel analiz bulguları, komplo zihniyetinin örgütsel komplo inançlarının en güçlü yordayıcısı olduğunu göstermiştir. Ayrıca bireysel kültürel değerler bağlamında, yüksek güç mesafesi ve belirsizlikten kaçınma eğilimlerinin örgütsel komplo inançlarını anlamlı biçimde artırdığı belirlenmiştir. Örgütsel bağlılık alt boyutları içinde yalnızca duygusal bağlılığın bu inançlarla negatif yönde anlamlı bir ilişki gösterdiği saptanmıştır. Normatif ve devam bağlılığı ise örgütsel komplo inançlarıyla istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki göstermemiştir. Nitel bulgular ise çalışanların örgüt içerisinde deneyimledikleri bilgi gizleme davranışları, yönetsel belirsizlikler, güç asimetrileri ve liyakat eksikliği algılarının örgütsel komplo düşüncelerini beslediğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, örgütsel komplo inançlarının yalnızca bireysel psikolojik eğilimlerle değil, aynı zamanda örgüt içi iletişim biçimleri, yönetim anlayışı ve kültürel yapı ile de ilişkili olduğunu göstermektedir. Araştırma, örgütlerde şeffaflığı ve güveni temel alan yönetim yaklaşımlarının geliştirilmesinin, çalışanlar arasında komplo inançlarının önlenmesinde önemli bir rol oynayabileceğine işaret etmektedir. Bu inançlar, yalnızca bireysel düşünce kalıplarıyla sınırlı kalmamakta; duygusal düzensizlik, depresif belirtiler ve kişiler arası güvensizlik gibi psikolojik ve sosyal riskleri de beraberinde getirmektedir. Ayrıca bu tür inançların bireyler arası ilişkileri zedeleyerek işyeri iklimini bozabileceği ve örgüt içi iş birliği ile aidiyet duygusunu zayıflatabileceği anlaşılmaktadır. Örgütsel komplo inançlarının, kriz dönemlerinde artan kaygı ve kontrol kaybı duygularını tetikleyerek bireyleri daha fazla içine kapatabildiği; bu durumun da uzun vadede güvensizlik, bilgi saklama ve çatışma kültürünü normalleştirdiği görülmektedir. Elde edilen bulgular, sosyal psikoloji alanında bireylerin otoriteyle ilişkisi, grup içi güvensizlik ve kontrol algısı gibi temel kavramlara yeni bir bağlam sunarken; endüstri ve örgüt psikolojisi açısından örgütsel bağlılık, lider-çalışan ilişkisi ve iletişim iklimi gibi olguların çalışanların komplo temelli düşünce yapılarıyla nasıl kesiştiğini göstermesi bakımından önemli katkılar sağlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, birey-örgüt etkileşimini anlamaya yönelik çok boyutlu bir perspektif sunmakta ve örgütsel sağlığı güçlendirmeye yönelik uygulamalara zemin oluşturmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the individual and organizational factors that influence employees' beliefs in organizational conspiracy theories through a multi-level approach. Specifically, it investigates the predictive roles of conspiracy mentality, individual cultural values (power distance and uncertainty avoidance), and subdimensions of organizational commitment (affective, normative, and continuance) on organizational conspiracy beliefs. While the presence of conspiracy beliefs in organizational contexts is increasingly acknowledged, empirical research on their formation remains limited; thus, this study seeks to address this gap. The research adopts a convergent parallel design as part of a mixed-methods approach. Quantitative data were collected via online surveys from 492 employees across various sectors in Türkiye and analyzed through correlation and multiple regression analyses using SPSS. Qualitative data were gathered through semi-structured interviews with 20 participants and analyzed using thematic analysis in MAXQDA. Quantitative findings revealed that conspiracy mentality was the strongest predictor of organizational conspiracy beliefs. Additionally, higher levels of power distance and uncertainty avoidance significantly increased these beliefs. Among the subdimensions of organizational commitment, only affective commitment was found to be negatively associated with conspiracy beliefs, while normative and continuance commitment did not show any significant relationship. The qualitative findings further revealed that experiences of information concealment, managerial uncertainty, power asymmetries, and perceived lack of meritocracy within organizations contributed to the development of conspiratorial thinking among employees. These findings indicate that organizational conspiracy beliefs are not solely shaped by individual psychological tendencies but are also closely related to internal communication styles, management approaches, and the broader organizational culture. The research suggests that developing management strategies based on transparency and trust may play a critical role in preventing conspiracy beliefs among employees. Such beliefs are not limited to cognitive patterns; they are also associated with psychological and social risks, including emotional dysregulation, depressive symptoms, and interpersonal distrust. Moreover, these beliefs can damage interpersonal relationships, disrupt the workplace climate, and weaken cooperation and a sense of belonging within the organization. Particularly during periods of crisis, organizational conspiracy beliefs may amplify anxiety and perceived loss of control, leading individuals to withdraw further. In the long term, this dynamic appears to normalize mistrust, information concealment, and a culture of conflict within the workplace. Furthermore, the study contributes to the field of social psychology by offering a novel organizational context to explore concepts such as authority perception, intragroup distrust, and control beliefs. From the perspective of industrial and organizational psychology, it provides valuable insights into how factors like organizational commitment, leader-employee relations, and communication climate intersect with conspiratorial thinking. In this respect, the study presents a multidimensional framework for understanding the employee-organization interaction and offers a foundation for practical strategies aimed at enhancing organizational well-being.
Benzer Tezler
- Defne (Laurus nobilis L.) yaprağı ve yaprak eterik yağının üretimi ve değerlendirilmesi
Başlık çevirisi yok
M.İLKER ACAR
- Türkiye kökenli tall-yağı ile inden-kumaron'un özel bir değerlendirilme teknolojisi üzerinde
Başlık çevirisi yok
GÜLDEM ÜSTÜN
- 1984-1986 yılları arasında kliniğimizde yapılan vitrektomi ameliyatları geç sonuçları
Başlık çevirisi yok
MEHMET MÜSLİM
- Yurdumuzun değişik yöre ballarının bileşimi ve kristallenme nedenlerinin araştırılması
Composition of different regions Turkish honeys and studying of crystallization factors
HACI ORAK
- Design and construction of a recirculating air-conditioning unit for demonstration and teaching purposes
Başlık çevirisi yok
MAHMOUD MOSTAFAVİ GHAYESH G.
