Tacir bakımından ücret ve sözleşme cezasının indirilmesini isteyememe
Inability to request reduction of wages and contractual penalties for the merchant
- Tez No: 970438
- Danışmanlar: PROF. DR. HAYRETTİN ÇAĞLAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Ticaret Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ücret ve sözleşme cezası borç ilişkilerinin iki kurumudur. Ücret kavramı bir hizmet veya çalışmanın maddi karşılığını ifade eden ekonomik değer iken; sözleşme cezası kavramı, borç ilişkisinde asıl borcun belirlenen yer ve zamanda, gereği gibi yerine getirilmesini sağlamak (asıl borcu teminat altına almak) üzere taraflarca kararlaştırılan fer'i nitelikte ve geciktirici şarta bağlı bir taahhüttür. Bu noktada sözleşme cezasının varlığından söz edilebilmesi için asıl borç geçerli ve halen mevcut olmalı, asıl edimden bağımsız olmalı, fer'i nitelikte olmalı ve sağlararası hukuki işleme dayalı olmalıdır. Sözleşme cezası bir yandan borçluyu ifaya zorlamak suretiyle asıl borcu teminat altına alırken diğer yandan alacaklı yönünden tazminatı baştan götürü usulü belirlemede önemli rol oynar. Ancak ifayı engelleyen sözleşme cezasında belirgin olan diğer bir amacı ise sözleşmeyi sona erdirmeyi kolaylaştırmaktır. İlk iki amaç alacaklı lehine iken, sözleştirmeyi sona erdirmeyi kolaylaştırma amacı borçlu lehinedir. Sözleşme cezasının 3 türü bulunmaktadır. Bu türlerin özellikleri emredici olmayıp, sözleşme serbestisi ilkesine göre değiştirilebilir. Seçimlik sözleşme cezası, asıl borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumunda gündeme gelir. Bu halde alacaklı ya sözleşme cezasının ifasını ya da asıl borcun ifasını talep edecektir. Seçimlik sözleşme cezasında seçme hakkı alacaklıya tanınsa da bu durum değiştirilerek borçluya veya üçüncü şahıslara bırakılabilir. Seçimlik sözleşme cezası kararlaştırılmış bir sözleşmede borca aykırılık halinde alacaklı, asıl borcun ifasını talep ettiyse ayrıca TBK m. 118'deki gecikme tazminatı isteyebileceği gibi sözleşme cezasının ifasını talep ettiği durumlarda ise şartları gerçekleşmişse asıl borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle sözleşme cezasını aşan zararını TBK m. 180/2 gereği isteyebilecektir. Burada asıl borçtan vazgeçip sözleşme cezasının istenilmesi, aşkın zararın tazmininden feragat anlamına gelmemektedir. İfaya eklenen sözleşme cezasında borçlu asıl borcu belirlenen zaman veya yerde ifa etmezse, alacaklı hem asıl edimi hem de sözleşme cezasını talep etme hakkı kazanacaktır. Ancak bu hükümde emredici olmayıp taraflar bu iki hal dışında da ifaya eklenen sözleşme cezası kararlaştırılabilir. İfaya eklenen sözleşme cezasının talebi için asıl borcun çekincesiz olarak kabul edilmemiş olması gerekmektedir. Alacaklının ifayı çekincesiz kabul etmesi sözleşme cezasından vazgeçtiğine yönelik kesin karinedir. İfayı engelleyen sözleşme cezasında ise sözleşme cezasının sözleşmeden dönmeyi kolaylaştırıcı bir işlevden de söz edilir. Zira sözleşme cezasının bu türünde borçlu, sözleşme cezasını ödeyerek sözleşmeden dönebilir ve asıl borcu ifadan kurtulabilir. Bu yönüyle borçlunun yararına bir sözleşme cezası türüdür. Bu ilişkide borca aykırı bir davranış söz konusu olmayıp, alacaklının aşkın zararı talep edebilmesi mümkün değildir. Sözleşme cezasının talep edilebilmesi için alacaklı zararını ispat etmek zorunda değildir. Yani alacaklı sözleşme cezası muaccel hale geldiğinde, borçludan talep edeceği sözleşme cezası için zararını ispat etmek zorunda değildir. Yalnızca sözleşmenin belirlenen şartlara göre yerine getirilmediğini ispat ederek sözleşme cezasını talep edecektir. Eğer zararı kararlaştırılan sözleşme cezası miktarını aşıyorsa alacaklı, zararın varlığını, borçlunun kusurlu olduğunu ve asıl borcun ihlali ile meydana gelen zarar arasındaki illiyet bağını ispat etmelidir. Sözleşme cezasının talep edilebilmesi için borçlunun kusurunun gerekli olup olmadığı doktrinde tartışmalı olsa da ağırlıklı görüş; sözleşme cezasının istenilebilmesi için borçlunun kusurunun varlığının aranması gerektiği yönündedir. Ayrıca asıl borcun geçersiz olduğu durumlarda ya da (aksi düzenleme mevcut olmadıkça) asıl borcun ifasının borçlunun sorumlu olmadığı sebeplerle imkânsız olması (kusursuz sonraki ifa imkansızlığı) durumunda borçlunun sözleşme cezasına dair sorumluluğundan bahsedilemeyecektir. Ayrıca çalışmamızda sözleşme cezasının diğer kavramlardan farklarına ve benzerliklerine değinilmiştir. Kanun koyucu yasada belirtildiği üzere tacirlere haklar tanıdığı gibi yükümlülüklerde yüklemiştir. TTK m. 22 kapsamı ise tacirlere yüklenen yükümlülüklerden indirim yasağını ele almaktadır. Bu hükme göre tacir, ücret ve sözleşme cezasını sayılı hallerde aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini talep edemeyecektir. Ancak doktrin ve uygulamada bu hüküm geniş yorumlanmakla tacirin tüm ilişkilerinde sözleşme cezasının indirilmesini isteyememesine sebebiyet vermektedir. Bu yasak kapsamı ise borçlunun tacir sıfatına haiz olması ve borcun ticari işletmesiyle ilgili bir borç olmasına bağlıdır. Bu iki şarttan tacirin ticari işletmesiyle ilgili olması, kanun lafzında belirtilmemektedir. Ancak bu çıkarım TTK m. 18/2 gereği tacirin basiretli bir iş insanı gibi hareket etme yükümlülüğünün doğal bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. Zira tacirin ticari işletmesiyle ilgili olmayan bir işte basiretli davranması beklenemeyecektir. Dolayısıyla bu şartları taşımayan adi işler, yasak kapsamında değerlendirilemeyecektir. Yasak kapsamında olmayan adi işler için ise indirimi hâkim re'sen veya talep üzerine inceleyecektir. TTK m.22 hükmünde tacirin, ticari işletmesiyle ilgili işlerinde aşırı olmasına rağmen ücret ve sözleşme cezasının indirilmesini istenemeyeceği haller üç tanedir. Bu hükümlerden TBK m. 121/2 hükmü temerrüt faizini, m.182/3 hükmü sözleşme cezasını, m.525 hükmü simsarlık ücretini düzenlemektedir. TBK m. 182/3 hükmü sözleşme cezasını düzenlediği için çalışmamızda ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu nedenle de sözleşme cezasına dair indirim talep edilebilmesi için geçerli bir sözleşme cezası anlaşması bulunmalı, bu anlaşma muaccel olmalı borçlu tacir olmamalı ve kararlaştırılan sözleşme cezası aşırı olmalıdır. Bu halde hâkim önüne gelen dosyada re'sen indirim kararı verebileceği gibi talep halinde de değerlendirme yapabilecektir. Sözleşme cezası ödendikten sonra aşırı olduğu iddiasıyla indirim talep edilmesi doktrindeki ağırlıklı görüşe göre ve Yargıtay kararlarına göre mümkün görülmemektedir ta ki ihtirazi kayıt konulmamış olsun. Sözleşme cezasının indirilmesine yönelik bağımsız bir davada görev ve yetki hususu genel hükümlere göre belirlenecektir. Sözleşme cezasının indirilmesi yönünden davanın taraflarına ve işin niteliğine göre arabuluculuğa başvuru zorunluluğu olabilmektedir. Ücret ve sözleşme cezalarında tacirin ticari işletmesiyle ilgili işlerinde indirim yasağının bulunması tacirin kararlaştırdığı tüm ücret ve sözleşme cezalarının indirilmeyeceği veya geçerli olduğu anlamına gelmemektedir. Doktrinde bu konu katı yorumlanmamaktadır. Sözleşme cezası eğer kanunun emredici hükümlerine, kişilik haklarına, ahlaka ve adaba aykırı ise veyahut borcun konusu imkânsız ise, müzayaka söz konusu ise, asıl borç geçerli bir borç değilse geçersizlik söz konusu olacaktır. Ayrıca sözleşme cezasında alacaklı kötüniyetli ise, borçlu tacir değilse, borç ilişkisi ticari iş değilse, iş ilişkisi varsa, imkânsızlık ya da ifa güçlüğü varsa, kararlaştırılan sözleşme cezası borçlunun ekonomik mahvına neden olacak derecede yüksek olması nedeniyle ahlaka ve adaba aykırı ise indirim söz konusu olacaktır. Görüldüğü üzere ahlaka ve adaba aykırı sözleşme cezası hem indirim hem de hükümsüzlük yaptırımı içerisinde düzenlenmiştir. Doktrin ve Yargıtay uygulaması da bu yöndedir. Bu iki yaptırımın uygulanmasındaki temel fark ise hukuka aykırı normun yoğunluğudur. TTK m. 22 hükmü gereği tacirin ücret ve sözleşme cezasının sayılan haller dışında indirilmesi isteyip isteyememesi konusu doktrinde tartışmalıdır. Ancak ağırlıklı görüş sınırlı sayıda olmadığı yönündedir. Zannımızca bu konuyu lafzı yorum yaparak ücret ve sözleşme cezası yönünden ayrı ayrı incelemekte fayda vardır. Sözleşme cezası yönünden TTK m. 22 hükmü, TBK m. 182/3'e atıf yaptığı için sözleşme cezaları yönünden sınırlı sayıda olmadığına katılıyoruz. Ancak TBK m. 22 hükmünde ücrete ilişkin sadece simsarlık sözleşme ücretine değinildiği için yalnızca yasaklamanın bu yönde olduğunu düşünüyoruz. Aynı şekilde aksi ile kanıtlama metoduna göre; kanun koyucu, ücret ve sözleşme cezasının tacirin tüm işlemleri için indirilmemesini istese idi tahdidi bir şekilde saymak yerine düzenleyeceği tek bir hüküm ile bu tartışamaya son verebilirdi. Ancak kanun koyucu sayma suretiyle belirtmiştir. Bu konuda TBK m.182/3 hükmü ise genel hüküm niteliğinde olduğu için tüm sözleşme cezalarına uygulanabilecektir. Ancak ücretin düzenlendiği tek hüküm TBK m.525 hükmü olduğu için, bu hükmün ücrete ilişkin tüm sözleşmelerde uygulanmasını mümkün görmemekteyiz.
Özet (Çeviri)
Wage and contractual penalty are two institutions of debt relations. While the concept of wage is an economic value that expresses the material return of a service or work, the concept of contractual penalty is a secondary and delaying conditional commitment agreed upon by the parties in order to ensure that the principal obligation is duly fulfilled (to guarantee the principal obligation) at the specified time and place in the debt relationship. At this point, for a contractual penalty to exist, the principal obligation must be valid and still existing, independent from the principal obligation, of a secondary nature and based on an inter-right legal transaction. On the one hand, the contractual penalty guarantees the principal obligation by forcing the debtor to perform, and on the other hand, it plays an important role in determining the lump sum compensation for the creditor. However, another obvious purpose of the contractual penalty that prevents performance is to facilitate the termination of the contract. While the first two objectives are in favor of the creditor, the objective of facilitating the termination of the contract is in favor of the debtor. There are three types of contractual penalties. The characteristics of these types are not mandatory but can be changed according to the principle of freedom of contract. The optional contractual penalty arises if the principal obligation is not performed at all or properly. In this case, the creditor will demand either the performance of the contractual penalty or the performance of the principal debt. Although the right to choose the optional contractual penalty is granted to the debtor, this situation can be changed and left to the debtor or third parties. In the event of a breach of obligation in a contract with an optional contractual penalty, if the creditor has demanded the performance of the principal obligation, he may also request the delay compensation under Art. 118 of the TBK, and in cases where he demands the performance of the contractual penalty, if the conditions are met, he may request the damages exceeding the contractual penalty due to the non-performance of the principal obligation at all or as required, in accordance with Art. 180/2 of the TBK. Here, waiving the principal debt and requesting the contractual penalty does not mean waiving the compensation of the excessive damage. In the contractual penalty attached to the performance, if the debtor fails to fulfill the principal obligation at the specified time or place, the creditor will be entitled to demand both the principal performance and the contractual penalty. However, this provision is not mandatory, and the parties may agree on a contractual penalty added to performance outside of these two cases. In order to claim the contractual penalty added to the performance, the principal obligation must not have been accepted without reservation. The creditor's acceptance of the performance without reservation is a conclusive presumption of waiver of the contractual penalty. In the case of a contractual penalty that prevents performance, the contractual penalty also has the function of facilitating rescission of the contract. This is because in this type of contractual penalty, the debtor may withdraw from the contract by paying the contractual penalty and avoid the performance of the principal obligation. In this respect, it is a type of contractual penalty in favor of the debtor. In this relationship, there is no breach of obligation, and it is not possible for the creditor to claim excessive damages. In order to claim the contractual penalty, the creditor does not have to prove the damage. In other words, when the contractual penalty becomes due, the creditor does not have to prove the damage for the contractual penalty to be claimed from the debtor. The creditor will only claim the contractual penalty by proving that the contract has not been fulfilled according to the specified conditions. If the damage exceeds the amount of the agreed contractual penalty, the creditor must prove the existence of the damage, the fault of the debtor and the causal link between the breach of the principal obligation and the damage incurred. Although it is controversial in the doctrine whether the debtor's fault is necessary for the contractual penalty to be claimed, the predominant opinion is that the existence of the debtor's fault should be sought in order to claim the contractual penalty. In addition, in cases where the principal obligation is invalid or (unless otherwise regulated) the performance of the principal obligation is impossible for reasons for which the debtor is not responsible (perfect subsequent impossibility of performance), the debtor's liability for the contractual penalty cannot be mentioned. In addition, the differences and similarities of the contractual penalty from other concepts are mentioned in our study. As stated in the law, the legislator has imposed obligations as well as rights on merchants. Article 22 of the TTK deals with the prohibition of deduction among the obligations imposed on merchants. According to this provision, the merchant may not request the reduction of the wage and contractual penalty on the grounds that they are excessive in certain circumstances. However, in doctrine and practice, this provision is interpreted broadly, causing the merchant not to request the reduction of the contractual penalty in all relations. The scope of this prohibition depends on the debtor having the title of merchant and the debt being a debt related to his commercial enterprise. Of these two conditions, being related to the merchant's commercial enterprise is not specified in the wording of the law. However, this inference is considered as a natural consequence of the merchant's obligation to act as a prudent businessperson pursuant to Art. 18/2 TTK. This is because the merchant cannot be expected to act prudently in a business that is not related to its commercial enterprise. Therefore, ordinary businesses that do not meet these conditions cannot be considered within the scope of the prohibition. For the ordinary works that are not within the scope of the prohibition, the judge will examine the discount ex officio or upon request. According to Article 22 of the TKK, there are three situations in which the merchant may not request a reduction of the fee and contractual penalty, even if they are excessive in the works related to his commercial enterprise. Among these provisions, Article 121/2 of the TBK regulates the default interest, Article 182/3 regulates the contractual penalty, and Article 525 regulates the brokerage fee. Since Article 182/3 of the TBK regulates the contractual penalty, it is examined in detail in our study. Therefore, in order to request a reduction in the contractual penalty, there must be a valid contractual penalty agreement, this agreement must be due and payable, the debtor must not be a merchant, and the agreed contractual penalty must be excessive. In this case, the judge may make an ex officio reduction decision in the file before him/her or may make an evaluation upon request. According to the predominant opinion in the doctrine and the decisions of the Court of Cassation, it is not possible to request a reduction on the grounds that the contractual penalty is excessive after the payment of the contractual penalty, provided that no reservation is made. In an independent lawsuit for the reduction of the contractual penalty, the issue of duty and jurisdiction will be determined according to the general provisions. For the reduction of the contractual penalty, there may be an obligation to apply to mediation depending on the parties to the case and the nature of the case. The prohibition of deduction of wages and contractual penalties in the works of the merchant related to its commercial enterprise does not mean that all wages and contractual penalties agreed by the merchant are not deductible or valid. This issue is not interpreted strictly in the doctrine. If the contractual penalty is contrary to the mandatory provisions of the law, personal rights, morality and decency, or if the subject matter of the debt is impossible, if there is a negotiation, or if the principal debt is not a valid debt, invalidity will be in question. In addition, if the creditor is malicious in the contractual penalty, if the debtor is not a merchant, if the debt relationship is not a commercial business, if there is a business relationship, if there is impossibility or difficulty in performance, or if the agreed contractual penalty is contrary to morality and decency because it is high enough to cause the economic ruin of the debtor, there will be a discount. As can be seen, the contractual penalty for breach of morality and decency is regulated within the sanction of both reduction and nullity. The doctrine and the practice of the Court of Cassation are in this direction. The main difference in the application of these two sanctions is the intensity of the unlawful norm. Pursuant to Article 22 of the TTK, the issue of whether the merchant may request a reduction of the wage and contractual penalty other than the cases listed is controversial in the doctrine. However, the predominant opinion is that there is no limited number of cases. In our opinion, it would be beneficial to examine this issue separately in terms of wages and contractual penalties by interpreting the wording. As Art. 22 of the TTK refers to Art. 182/3 of the TBK in terms of contractual penalties, we agree that there is no limited number of contractual penalties. However, since Article 22 of the TTK only refers to the brokerage contract fee, we believe that this is the only prohibition. Likewise, according to the rebuttal method; if the legislator wanted the fee and contractual penalty not to be deducted for all transactions of the merchant, he could have ended this debate with a single provision instead of enumerating them in an exhaustive manner. However, the legislator has specified it by enumeration. In this regard, since Article 182/3 of the TBK is a general provision, it can be applied to all contractual penalties. However, since the only provision regulating the remuneration is Article 525 of the TBK, we do not consider it possible to apply this provision to all contracts regarding remuneration.
Benzer Tezler
- Sanal mağaza sözleşmesinin hukuki niteliği ve bu sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların çözümü
Başlık çevirisi yok
YUNUS EMRE ÇAKIROĞLU
- Bireysel iş sözleşmelerine uygulanacak hukuk
The law applicable to individual employment contracts
BEYZA ÇAĞLA ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
HukukGalatasaray ÜniversitesiÖzel Hukuk Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE ÖZDEMİR KOCASAKAL
- Türk ceza hukukunda çalışma hürriyetinin ihlali(5237 sayılı TCK m. 117)
Violation of freedom to work in Turkish criminal law(Article 117 of the Turkish Penal Code No. 5237)
BAKİ KÖSE
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
HukukGalatasaray ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÜMİT KOCASAKAL
- Билим, илим жана маданият тармагындагы Кыргызстан менен Түркиянын кызматташтыгы (1992-2012 жж.)
Kırgız Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti arasında eğitim, bilim ve kültürel ilişkiler (1992-2012)
KADRİ AĞGÜN
Doktora
Kırgızca
2016
TarihKyrgyz State Unıversıty Named After I ArabaevTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TÖLÖBEK ABDRAHMANOV
- Türk İş Hukukunda işverenin iflâsı
The bankruptcy of employer in the Turkish Labour Law
MEMİŞ GÖKHAN TÜRE