İnsanlığın başlangıcına dair Müslüman tarihçilerin tasavvurları -Hz. Adem'den Hz. Nuh'a-
Muslim historians' perception of the beginning of humanity -From Prophet Adam to Prophet Noah-
- Tez No: 973272
- Danışmanlar: PROF. DR. NAHİDE BOZKURT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Tarih, Religion, History
- Anahtar Kelimeler: İslam tarihi, Islamic history
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, erken dönem Müslüman tarihçilerin insanlık tarihinin başlangıcına dair tasavvurlarını, tarihsel bilgiye yaklaşımlarını ve kullandıkları yöntemleri analiz ederek, İslam tarih yazıcılığının düşünsel ve metodolojik temellerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. İnceleme sürecinde İbn Kuteybe, Dîneverî, Ya'kûbî, Taberî, Mes'ûdî, Makdisî ve Isfahânî gibi öncü tarihçilerin eserleri merkez alınmış; bu metinler üzerinden rivayet sistematiği, kaynak kullanımı, mezhebî ve kültürel etkiler ile tarih felsefesine dair yaklaşımlar değerlendirilmiştir. Erken dönem İslam tarihçiliği, yalnızca olayların kronolojik aktarımından ibaret olmayıp, ilâhî irade, ahlâkî sorumluluk ve toplumsal düzen gibi derin metafizik ve felsefi meseleleri de içinde barındıran bütüncül bir tarih anlayışı sergilemiştir. Kur'an başta olmak üzere hadisler, siyer literatürü, Yahudi-Hristiyan apokrif metinler ve çeşitli kültürel kaynaklar, bu tarihçilerin bilgi birikiminin temelini oluşturmuştur. Bu kaynaklar, tarihçilerin hem nakledici hem de yorumlayıcı bir işlev üstlendiklerini göstermektedir. Tarihçilerin tarihsel olaylara yaklaşımı teolojik, sosyolojik ve kültürel kaygılarla şekillenmiş; özellikle Hz. Âdem'den başlayan insanlık tarihini ilâhî bir plan çerçevesinde değerlendirmişlerdir. Bu bağlamda, tarih yazımı bir tür irşad faaliyeti olarak görülmüş; ümmetin geçmişini hatırlatma, toplumsal hafızayı diri tutma ve ahlâkî değerleri güçlendirme amacı taşımıştır. Metodolojik olarak rivayetçi, sentezci ve yorumlayıcı yaklaşımlar arasında farklılıklar görülmekle birlikte, tüm tarihçiler belli bir tarihsel bilinç ve değerler sistemi içerisinde eserlerini kaleme almışlardır. Ayrıca tarih yazımında dil ve anlatım tarzı bakımından da çeşitlilik söz konusudur; kimi metinlerde sanatsal üslup öne çıkarken, kimi eserlerde olgusal sadelik ve kronolojik doğruluk ön plandadır. Çalışmada, erken dönem Müslüman tarihçiliğinin sadece İslam dünyası için değil, evrensel tarih düşüncesi açısından da önemli bir miras bıraktığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu miras; kültürel çoğulculuk, kaynak çeşitliliği, eleştirel bakış ve ahlâkî sorumluluk gibi değerler etrafında şekillenmiş; sonraki yüzyıllardaki İslam tarihçiliği üzerinde kalıcı etkiler yaratmıştır. Erken dönem tarihçilerin yaklaşımları, bugün tarih felsefesi ve yazımı bağlamında hem eleştirel hem de ilham verici bir zemin sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to reveal the intellectual and methodological foundations of Islamic historiography by analyzing early Muslim historians' conceptions of the origins of human history, their approaches to historical knowledge, and the methods they employed. The works of prominent historians such as Ibn Qutaybah, al-Dīnawarī, al-Ya'qūbī, al-Ṭabarī, al-Mas'ūdī, al-Maqdisī, and al-Iṣfahānī form the core of this analysis. Through these texts, the study examines the system of transmission (riwāyah), the use of sources, sectarian and cultural influences, and philosophical approaches to history. Early Islamic historiography was not limited to the chronological narration of events; it also embodied a holistic historical perspective that included metaphysical and philosophical concerns such as divine will, moral responsibility, and social order. The Qur'an, Hadiths, Sīrah literature, Judeo-Christian apocryphal texts, and various cultural sources formed the basis of these historians' knowledge. These sources demonstrate that the historians assumed both a transmitting and interpretative role. Their approach to historical events was shaped by theological, sociological, and cultural considerations, and they interpreted the history of humanity—beginning with Prophet Adam—within a divine framework. In this context, historiography was regarded as a form of spiritual guidance, aiming to remind the ummah of its past, preserve collective memory, and reinforce moral values. Although there are differences in methodology—ranging from narrativist to synthetic and interpretive approaches—all these historians wrote within a framework of historical consciousness and value systems. Furthermore, there is stylistic diversity in their historical writing; while some texts emphasize artistic expression, others prioritize factual simplicity and chronological accuracy. The study concludes that early Muslim historiography constitutes a significant legacy not only for the Islamic world but also for universal historical thought. This legacy, shaped around values such as cultural pluralism, source diversity, critical perspective, and moral responsibility, left a lasting impact on later Islamic historiography. The approaches of early historians offer both a critical and inspiring foundation for contemporary discussions on the philosophy and writing of history.
Benzer Tezler
- La Vie artistique litteraire culturelle et sociale l'Izmir en langue Française (du XVII'eme siecle a nos jours)
Fransızca'da İzmir'in sanatsal edebi kültürel ve toplumsal yaşamı (XVII'inci yüzyıldan günümüze)
HASAN ZORLUSOY
Doktora
Fransızca
1993
Fransız Dili ve EdebiyatıDokuz Eylül ÜniversitesiFransız Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EROL KAYRA
- Türk devletlerinde din eğitimi (karşılaştırmalı bir araştırma)
Religious education in turkic states (a comparativeresearch)
ELİZAT TURDUBEKOVA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RECAİ DOĞAN
- The effect of visual narrative language of color codes in Youssef Chahine's cinema
Youssef Chahine sinemasında renk kodlarının görsel anlatı diline etkisi
MARİAM MAHROUS
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Radyo-TelevizyonEge ÜniversitesiRadyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALEV FATOŞ PARSA
Assist. Prof. Dr. ELÇİN AS
- 19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı toplumunda servet unsurları ve giyim kuşam kültürü (Manisa örneği)
The eelements of wealth and clothing culture in Ottoman society in the first half of the 19th century (The example of Manisa)
YASEMİN GÜNDOĞDU
- The idea of self-reliant individuals: Imagining diligent heroes in Late Ottoman fiction
Kendi ayakları üzerinde duran bireyler fikri: Geç Dönem Osmanlı kurgu metinlerinde gayretli kahramanları hayal etmek
ALİ ATAKAN EROL
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiUluslararası Osmanlı Çalışmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL HAKKI KADI
- Yukarı Mezopotamya'da çanak çömleksiz Neolitik Dönem'de yaşanan kültürel etkileşim ve iletişime dair veriler
Datas on cultural interaction and communication during pre-pottery Neolithic Age in Upper Mesopotamia
MEHMET ALTUN
Doktora
Türkçe
2020
Arkeolojiİstanbul ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERKAN KONYAR
PROF. DR. MEHMET IŞIKLI