Hanefî literatüründe muhtasar geleneği ve Ibnü's-Sââtî'nin Mecmau'l-Bahreyn ve Mülteka'n-Neyyireyn adlı eserinin değerlendirilmesi
The tradition of Mukhtasar works in Hanafi literature and an evaluation of Ibn al-Saati's works Majmaʿ al-Bahrayn and Multaqa al-Nayyirayan
- Tez No: 975060
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YÜKSEL SALMAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam hukuk düşüncesinin gelişimiyle birlikte, hicrî 2. yüzyıldan itibaren fıkıh alanında birçok eser kaleme alınmıştır. Bu eserlerden bir kısmı ayrıntılı ve geniş hacimli, bir kısmı ise özlü ve sistematik yapısıyla dikkat çeken muhtasar türünde yazılmıştır. Fıkhî bilgileri delillere yer vermeksizin özet bir şekilde sunan ve genellikle eğitim amaçlı kullanılan bu metinlerin ilk örneklerini Hanefî fakihleri telif etmişlerdir. Hanefî mezhebi literatüründe büyük öneme sahip olan ve“Mütûn-i Erbaa”olarak bilinen dört temel eser, bu geleneğin en güçlü halkalarını oluşturmaktadır. Bu tezde, söz konusu dört temel metinden biri olan ve Hanefî fakihlerinden İbnü's-Sââtî (ö. 694/1295) tarafından kaleme alınan Mecmau'l-bahreyn ve mülteka'n-neyyireyn adlı eser merkeze alınmıştır. İbnü's-Sââtî bu eserinde, daha önce yazılmış önemli bir muhtasar olan Kudûrî'nin (ö.428/1036) Muhtasar'ı ile Nesefî'nin (ö.537/1143) Manzûme'sini bir araya getirmiştir. Meselelerin özgün bir biçimde ele alındığı eserde her bir âlimin görüşü farklı bir cümle kalıbı ile aktarılmış, görüş sahiplerine rumuzlarla işaret edilmiş, konular sistematik bir şekilde ele alınmıştır. Ancak eserin üslubu son derece veciz olup, anlaşılması belirli düzeyde fıkıh ve dil bilgisine sahip olmayı gerektirmektedir. Muhtasar eserler yalnızca öğretici ve özetleyici metinler değildir; aynı zamanda mezhep içi tercihleri belirginleştiren, normatif sınırları çizen ve fıkhî otoriteyi temsil eden temel kaynaklardır. Mecmau'l-bahreyn, bu yönleriyle klasik muhtasar geleneğinin devamı ve özgün bir örneği olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, hem Hanefî muhtasar geleneğini hem de bu geleneğin özgün bir örneği olan Mecmau'l-bahreyn'i daha yakından tanımayı ve ilim tarihindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatür taramasına dayalı tarihsel-doküman analiz tekniğiyle hazırlanan bu çalışmanın birinci bölümünde, muhtasar eserlerin tanımı, tarihî gelişimi ve Hanefî literatüründeki yeri ele alınmıştır. İkinci bölümde, İbnü's-Sââtî'nin yaşadığı ilmî-sosyal çevre, hayatı, hocaları, öğrencileri, ilmî kişiliği ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise Mecmau'l-bahreyn adlı eserin içeriği, sistematiği, metodu, dili ve üslubu detaylı biçimde değerlendirilmiş; kullandığı kaynaklar ve mezhep içindeki yeri tespit edilmiştir.
Özet (Çeviri)
With the development of Islamic legal thought, numerous works in the field of Islamic jurisprudence (fiqh) began to be composed from the 2nd century of the Hijri calendar onward. While some of these works were extensive and detailed, others were written in a concise and systematic style, known as mukhtasar (abridged) texts. These texts, which present legal information in a summarized form without citing evidences and are generally used for educational purposes, were first compiled by Hanafi jurists. Among the most significant of these in the Hanafi school are the four foundational works known as“al-Mutun al-Arbaʿa”, which form the strongest links of this tradition. This thesis focuses on one of these four core texts, namely Majmaʿ al-Bahrayn wa Multaqa al-Nayyirayan, authored by the Hanafi scholar Ibn al-Saati (d. 694/1295). In this work, Ibn al-Saati brings together two earlier and important texts: al-Mukhtasar by al-Kuduri (d. 428/1036) and Manzuma by al-Nasafi (d. 537/1143). In Majmaʿ al-Bahrayn, legal issues are presented in an original format, with each scholar's opinion expressed using a distinct sentence structure and the respective views marked with symbolic references. The subjects are addressed in a systematic manner. However, the language of the work is highly concise and requires a certain level of knowledge in both fiqh and Arabic language for proper understanding. Mukhtasar texts are not merely instructional and summarizing works; they also serve as key sources that clarify intra-madhhab preferences, define normative boundaries, and reflect legal authority. In this respect, Majmaʿ al-Bahrayn stands out both as a continuation of the classical mukhtasar tradition and as an original contribution to it. This study aims to explore the tradition of Hanafi mukhtasar texts and to examine Majmaʿ al-Bahrayn as a representative and distinctive example of this genre, highlighting its place in the history of Islamic scholarship. Based on a literature review and employing the historical-document analysis method, the first chapter of the study discusses the definition, historical development, and significance of mukhtasar texts within Hanafi literature. The second chapter provides information about Ibn al-Saati's scholarly and social environment, his life, teachers, students, scholarly personality, and works. The third chapter presents a detailed evaluation of Majmaʿ al-Bahrayn, focusing on its content, structure, methodology, language, and style, as well as the sources it relies on and its significance within the madhhab.
Benzer Tezler
- Abdülhak Dihlevî ve hadisçiliği
Abd al-Ḥaqq al-Dehlawī and his methodology in hadith
RAMAZAN ÇOBAN
Doktora
Türkçe
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÖZŞENEL
- Hâkim eş-Şehîd el-Mervezî'nin el-Kâfî adlı eserinin incelemesi
An analysis of al-Kāfī by Ḥākim al-Shahīd al-Marwazī
HİDAYET YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Sosyal Bilimler ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞAHBAN YILDIRIMER
- Hanefî fürû literatürünün tarihi süreçteki gelişimi (Mehir konusu özelinde)
The historical course of the hanafi furu fiqh literature (Specific to mehir)
FATMANUR KESKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İLYAS YILDIRIM
- Burhânü'ş-Şerî'a'nın Vikâyetü'r-rivâye fî Mesâili'l-Hidâye adlı eserinin tahkik ve tahlili
Verification and analysis of the work named Vikâyetü'r-rivâye fî Mesâili'l-Hidâye by Burhânü'ş-Şerî'a
ÖMER FARUK ATAN
- Şemsüddîn et-Timurtâşî'nin fakihliği ve ictihad faaliyetleri
The jurisprudence and ijtihad Aativities of Shamsuddin Al-Timurtashi
EMETİ ÇALIŞKAN