Harput Artukluları tarihi ve mimari eserleri
Harput Artuqids history and architectural works
- Tez No: 976898
- Danışmanlar: PROF. DR. YUSUF ÇETİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Harput, Artuklu Beyliği, Türk-İslam Mimarisi, Kültürel Miras, Harput, Artuqid Principality, Turkish-Islamic Architecture, Cultural Heritage
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Harput, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Havzası'nda yer alan Anadolu'nun en eski yerleşim yerlerinden biridir. Paleolitik Çağ'dan itibaren yerleşim izlerine rastlanan Harput'ta, Cumhuriyet dönemine kadar uzanan zengin tarihi bir geçmişi bulunmaktadır. Tarihi kaynaklarda Harput, Kharpote, Hartabird, Quartapiert, Hasan Ziyad Ülkesi, ismiyle zikredilmektedir. Selçuklu Sultanı Alparslan'ın Bizans'a karşı kazandığı 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında, Anadolu'da hızlı bir biçimde yerleşmeler ve siyasi birlikler kurulmaya başlamıştır. XII. yy.'da. Türkmen Emiri olan Artuk Bey ve Halefleri tarafından Güneydoğu Anadolu bölgesinde Hasankeyf-Diyarbakır, Mardin ve Harput merkez olmak üzere Artukoğulları Beyliği kurulmuştur. Artuklular hâkimiyet alanlarında yaptırdıkları kale, köprü, medrese, cami ve saray yapılarıyla bu bölgeyi dönemin en parlak kültür ve ticaret merkezi haline getirmişlerdir. Harput'ta Türk hâkimiyeti ilk olarak 1085 tarihinde Çubuk Bey döneminde başlamıştır. Çubukoğullarının kısa süren hâkimiyeti sonrasında Artuklu Belek b. Behram 1115 tarihinde Harput'u ele geçirmiştir. Harput'ta Belek b. Behramla başlayan Artuklu hâkimiyeti ardından gelen halefleri tarafından 1234 tarihine kadar devam etmiştir. Harput'ta başlayan Artuklu hâkimiyeti ile birlikte bölgede hızlı bir şekilde sosyal, ekonomik ve siyasi yapılanma süreci başlamıştır. Bu yapılanma sürecinde cami, tekke, zaviye, vakıf ve medrese müesseseleri inşasına önem verilmiştir. Harput Artuklu hükümdarlarından Fahrettin Karaarslan dönemine ait en önemli yapılar arasında yer alan“Harput Camii Kebir /Ulu Camii”plan, mimari, teknik ve süsleme özellikleri açısından sembol niteliğindedir. Bu çalışma; Harput Artuklularının bölgedeki tarihsel, siyasi ve kültürel ilişkilerini dönemin kaynaklarını, günümüzde yapılan araştırmalar ışığında ele alarak değerlendirmiştir. Harput Artuklularına ait olan mimari eserler, sanat tarihi ve tarih bilimi disiplini içerisinde araştırılarak değerlendirmesi yapılmıştır. Bölgenin tarihsel ve kültürel zenginliğine dikkat çeken çalışma, bu eserlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılması konusunda öneriler sunmaktadır. Harput Artukluları dönemi, Türk-İslam sanat ve mimari anlayışının özgün bir örneğini temsil etmektedir. Artuklulardan devralınan bu mirasın günümüzde de bilimsel ve kültürel anlamda önem taşıdığı vurgulanmaktadır. Bu tez çalışması aynı zamanda Harput Artukluları tarihini ve mimari eserlerini bir arada geniş bir perspektif ile ele alıp değerlendirilen bir çalışma olması açısından önem arz etmektedir.
Özet (Çeviri)
In historical sources, Harput is commonly referred to as“Hartabird”(stone rock). Harput has experienced the following dominations, respectively: Hittite, Urartu, Roman, Sassanid, Byzantine, Artuqid, Seljuk, Beyliks and Ottoman. Following the 1071 Malazgirt Victory won by Seljuk Sultan Alp Arslan against Byzantium, settlements and political unions began to be established rapidly in Anatolia. XII. In the 10th century, the Artuqids established the Artuqids Principality in the Southeastern Anatolia region, centered around Hasankeyf-Diyarbakir, Mardin and Harput, by the Turkmen Emir Artuk Bey and his successors. The Artuqids made this region the most brilliant cultural and commercial center of the period with the castles, bridges, madrasahs, mosques and palaces they built in their areas of dominance. Turkish rule in Harput first began in 1085 during the period of Çubuk Bey. After the short-term rule of the Çubukids, Artuqid Belek b. Behram captured Harput in 1110. The Artuqid rule in Harput, which began with Belek b. Behram, continued until 1234 by his successors. With the Artuqid rule that began in Harput, a rapid social, economic and political structuring process began in the region. During the structuring process, importance was given to the construction of mosques, lodges, zawiyas, foundations and madrasah institutions. Among the most important structures belonging to the period of Fahrettin Karaarslan, one of the Artuqid rulers of Harput, the“Harput Mosque Kebir / Ulu Mosque”is a symbol in terms of its plan, architecture, technical and decorative features. This study has evaluated the historical, political and cultural relations of the Artuqids of Harput in the region by considering the sources of the period in the light of current research. The architectural works belonging to the Artuqids of Harput have been researched and evaluated within the discipline of Art History and History. Drawing attention to the historical and cultural richness of the region, the study offers suggestions on the preservation of these works and their transfer to future generations. The Artuqid period of Harput represents an original example of the Turkish Islamic understanding of art and architecture. It is emphasized that this heritage inherited from the Artuqids still has scientific and cultural importance today. The study also offers the opportunity to evaluate the historical and artistic contributions of the Artuqid Principality in a broader context, unlike the studies conducted so far.
Benzer Tezler
- Artuklu mimarisinde renkli taş kullanımı
Artukid architecture in the use of colored stones
HAMİT KILINÇASLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Sanat TarihiMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÖKBEN AYHAN
- Artukluların sosyo-ekonomik ve kültürel hayatı
The Artuks socio-economics and cultural life
ŞEYHMUS NAYIR
- Artuklu Dönemi tarihi yapılarındaki figürlü süslemeler ve Orta Asya kültürünün etkileri
Artuklu figurative decoration art and historical development of the effects of Central Asian culture
ÇİMEN TURAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Sanat TarihiBatman ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDÜSSELAM ULUÇAM
- Artuklu Kitabeleri: 1102-1409
Artuqids Inscriptions: 1102-1409
HÜSEYİN KARAÇAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
TarihMarmara ÜniversitesiTürk Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SADİ SÜLEYMAN KUCUR
- Artuklu mimarisinde figürlü süslemeler
Figured ornaments in Artuklu architecture
SİBEL DÜZGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Sanat TarihiNecmettin Erbakan ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET ÇAYCI