Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesi söz varlığının karşılaştırmalı olarak incelenmesi (İsim)
A comparative analysis of the lexicon of Karakhanid Turkish, Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish (Noun)
- Tez No: 982736
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZCAN TABAKLAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: söz varlığı, Karahanlı Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi, Harezm Türkçesi, Türkmen Türkçesi, ses bilgisi, anlam bilgisi, lexicon, Karakhanid Turkish, Old Anatolian Turkish, Khwarezmian Turkish, Turkmen Turkish, phonology, semantics
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki isimler tespit edilerek; söz varlığında meydana gelen şekil, ses ve yapı değişiklikleri incelenmiştir. Araştırma temelde Türkçenin doğu ve batı kollarının tek bir kaynaktan gelip gelmediği sorusuna cevap aramaktadır. Bu amaçla, Karahanlı Türkçesindeki isimlerin Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki karşılıklarını içeren karşılaştırmalı bir söz varlığı çalışması hazırlanmıştır. Sözlük için adı geçen tarihî lehçelerin belli başlı eserleri taranmıştır. Türkmen Türkçesindeki isimlerin tespiti için de M.Y. Hamzayev yönetiminde hazırlanan Türkmen Dilinin Sözlüğü'ne başvurulmuştur. 4.389 madde başından oluşan karşılaştırmalı sözlükte isimler; ses, anlam ve yapı bakımından karşılaştırılmıştır. Sözlük, kelimenin tarihî dönemler boyunca geçirdiği ses, anlam ve şekil değişimlerini araştırmacıların tek maddede ve bir bakışta görebilmelerini sağlayacak şekilde düzenlenmiştir. Madde başlarında parantez içinde sözcüklerin olası türeyiş biçimleri de gösterilmiştir. Kökenleri net olmayan kelimeler ya olduğu gibi bırakılmış ya da başında soru işareti ile türeyiş biçimine yer verilmiştir. Eğer kelime başka dilden geçtiyse kaynak dil hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesi ele alınmış ve bu dönemlerde yazılan eserler kısaca tanıtılmıştır. Tezin temelini oluşturan ikinci bölümde karşılaştırmalı söz varlığı çalışmasına yer verilmiştir. Üçüncü bölümünde; Karahanlı Türkçesinden Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesine geçen bütün isimlerin uğradığı ses değişmeleri sistemli bir şekilde sınıflandırılarak sunulmuştur. Sayısal verilerle zenginleştirilen bu bölümde, ses değişmelerinin nedenleri üzerinde de durulmuştur. Dördüncü bölümde sözlüğün tamamı taranarak anlam değişmesine uğrayan kelimeler tespit edilmiş ve lehçelere göre anlam daralması, anlam genişlemesi ve başka anlama geçiş başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Yine bu bölümde de sayısal verilere başvurularak söz varlığında meydana gelen anlam değişmelerinin oranları tespit edilmiştir. Karahanlı Türkçesi söz varlığının Harezm Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve Türkmen Türkçesinde hangi oranda yaşadığını tespit etmeyi amaçlayan bu çalışma, aynı zamanda ses ve anlam değişmeleri ile ilgili istastiktiksel veriler sunmaktadır. Elde edilen veriler, Karahanlı Türkçesi söz varlığının hem Doğu Türkçesi hem de Batı Türkçesi sahasında benzer oranlarda korunduğunu göstermektedir. Bu sonuç, Türkçenin doğu ve batı kollarının ortak bir kökenden geldiği tezini desteklemektedir.
Özet (Çeviri)
In this study, nouns in Karakhanid Turkish, Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish were identified, and the morphological, phonological, and structural changes observed in the lexical items were examined. The research fundamentally seeks to address the question of whether the eastern and western branches of Turkish originate from a single source. To this end, a comparative lexicon was compiled that includes the correspondences of the Karakhanid Turkish nouns in Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish. For the dictionary, the principal works of the aforementioned historical dialects were surveyed. Additionally, to determine the nouns in Turkmen Turkish, the Dictionary of the Turkmen Language, prepared under the supervision of M. Y. Hamzayev, was consulted. In the comparative dictionary, which consists of 4,389 headwords, the nouns were compared in terms of phonology, semantics, and structure. The dictionary was organized in a way that allows researchers to observe, within a single entry and at a glance, the phonological, semantic, and morphological changes a word has undergone throughout historical periods. The possible etymological developments of the words are also indicated in parentheses within the entries. Words whose origins are unclear were either left as they are or marked with a question mark preceding the proposed derivation. If a word was borrowed from another language, information about the source language was provided. In the first chapter, information is given about Karakhanid Turkish, Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish, and the works written during these periods are briefly introduced. The second chapter, which forms the core of the dissertation, presents the comparative lexical study. In the third chapter, all the phonological changes undergone by the nouns that passed from Karakhanid Turkish into Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish are systematically classified and discussed. This chapter, enriched with numerical data, also examines the causes of these phonological changes. In the fourth chapter, the entire dictionary was surveyed to identify words that underwent semantic change, which were then classified according to the dialects under the headings of semantic narrowing, semantic broadening, and semantic shift. In this chapter as well, numerical data were used to determine the rates of semantic change observed in the lexicon. This study, which aims to determine the extent to which the Karakhanid Turkish lexicon has been preserved in Khwarezmian Turkish, Old Anatolian Turkish, and Turkmen Turkish, also provides statistical data concerning phonological and semantic changes. The findings demonstrate that the Karakhanid Turkish lexicon has been preserved at similar rates in both the Eastern and Western Turkish branches. This result supports the thesis that the eastern and western branches of Turkish originate from a common root.
Benzer Tezler
- Türkçenin tarihî ve çağdaş lehçelerinde takı ve aksesuarla ilgili sözler
Words about jewelry and accessories in historical and contemporary dialects of Turkish
GAMZE KOCA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıMersin ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ TAN
- Tarihi ve çağdaş Türk lehçelerinde geniş zaman (Basit çekim)
Wide time in historical and contemporary Turkish dialects (Simple shooting)
SERVET BOĞA
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimSiirt ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞAHAP BULAK
- Türkçede soru
The interrogative in Turkic
HİLAL OYTUN ALTUN
Doktora
Türkçe
2009
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EMİNE GÜRSOY NASKALİ
- Orta Türkçede fiilimsiler
Verbalia suffixes in Middle Turkic
NESRİN BAYRAKTAR
Doktora
Türkçe
2000
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÜLKÜ ÇELİK ŞAVK
- Tarihî Türk yazı dillerinde alet isimleri
Tool names in historical Turkish written languages
GÖKBERK ONARAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SERDAL KARA