Dijital çağda etik sorunların sürdürücü modeli olarak algoritmalar: Kullanıcı farkındalığı üzerine bir araştırma
Algorithm as a sustainable model for ethical issues in the digital age: A research on user awareness
- Tez No: 982752
- Danışmanlar: PROF. DR. BURCU KAYA ERDEM
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İletişim Bilimleri, Radyo-Televizyon, Communication Sciences, Radio and Television
- Anahtar Kelimeler: Dijital platformlar, Eleştirel algoritmalar, Yeni medya, Digital platforms, Critical algorithm, New media
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dijital çağın bilgi akışını biçimlendiren algoritmalar, yalnızca teknik araçlar değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel iletişimin yeniden yapılandırılmasında etkili olan normatif sistemlerdir. İletişim çalışmaları perspektifinden bakıldığında, algoritmalar; içerik seçimi, görünürlük sıralaması ve etkileşim tasarımı gibi süreçlerde belirleyici rol oynayarak kullanıcıların dijital deneyimlerini biçimlendirmekte, böylece hem medya tüketimini hem de toplumsal algıları yönlendirmektedir. Ancak bu yönlendirici rol, çeşitli etik sorunları da barındırmaktadır. Özellikle, kişisel verilerin toplanması ve işlenmesi, hedefli reklamcılık, algoritmik önyargılar, yankı odaları, dezenformasyonun yayılımı ve dijital gözetim gibi meseleler, kullanıcı haklarını ve mahremiyetini tehdit eden başat sorunlar arasında yer almaktadır. Bu tez çalışması, algoritmaların iletişimsel ve etik boyutlarını tartışmakta; söz konusu sorunlara karşın kullanıcıların ne ölçüde farkındalık geliştirdiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaç bağlamında çalışmada, odak grup görüşmesi ve uzman görüşmesine dayalı nitel araştırma yürütülmüştür. İçerik analizine dayalı kodlama süreci MAXQDA Analytics Pro 2024 programında gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede yürütülen araştırma, kullanıcıların algoritmik sistemler karşısındaki algı ve tutumlarından hareketle farkındalık düzeylerini ortaya koyarak dijital etik bağlamında yeni değerlendirme alanları sunmaktadır. Öte yandan, uzman görüşmeleri ile etik problemlere ilişkin görüş ve çözüm önerileri sunulmuştur. Çalışmanın bulgularına göre; katılımcıların, dijital iletişim ekosisteminde bıraktıkları dijital izlerin kaydedildiğinin ve işlendiğinin farkında olduğu tespit edilmiştir. Ancak, katılımcıların büyük çoğunluğu, dijital izlerinin verileştirilmesine yönelik memnuniyet duymasına karşın bu verilerin kim tarafından, nasıl, hangi amaçla işlendiği noktasında kısıtlı görüşe sahiptir. Toplanan verilerin kişiselleştirilmesine yönelik avantajlara daha fazla odaklanan katılımcıların, algoritmaların karar verme süreçlerinde veya işleyişinde ortaya çıkan, ilk bakışta mantıklı ve tutarlı görünen sistemlerin, gerçekte çelişkili, adaletsiz veya etik dışı sonuçlar üretmesi durumunu gözardı ettiği bulgulanmıştır. Buna ek olarak, katılımcıların büyük çoğunluğunun verilerin işlenmesine yönelik yasal metinleri okumadığı ve bu metinlere karşı güven duymadığı anlaşılmıştır. Sonuç olarak, kullanıcıların yüksek oranda, algoritmaların yarattığı etik ihlallerin boyutuna yönelik yeterli farkındalık düzeyine sahip olmadığı,“teslim olma”tutumunun öne çıktığı tespit edilmiştir. Yapılan uzman görüşmelerinde ise, algoritmaların kullanıcı davranışları üzerindeki etkilerine ilişkin çeşitli boyutlar açığa çıkarılmıştır. Uzmanlar, özellikle algoritmik süreçlerin şeffaf olmamasının, kullanıcıların bu sistemlere yönelik eleştirel farkındalık geliştirmelerini engellediğini vurgulamıştır. Uzmanlar tarafından dijital iletişim ekosisteminde yer alan etik ihlallere yönelik görüşler ve çözüm önerileri sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
Algorithms, which shape the flow of information in the digital age, are not merely technical tools but also normative systems that play a significant role in restructuring social and cultural communication. From a communication studies perspective, algorithms play a decisive role in processes such as content selection, visibility ranking, and interaction design, thereby shaping users' digital experiences and guiding both media consumption and social perceptions. However, this guiding role also raises various ethical issues. In particular, issues such as the collection and processing of personal data, targeted advertising, algorithmic biases, echo chambers, the spread of disinformation, and digital surveillance are among the main problems that threaten user rights and privacy. This thesis discusses the communicative and ethical dimensions of algorithms and aims to analyze the extent to which users have developed awareness of these issues. Within this context, qualitative research based on focus group interviews and expert interviews was conducted. The coding process based on content analysis was carried out using the MAXQDA Analytics Pro 2024 program. Within this framework, the research reveals the awareness levels of users based on their perceptions and attitudes toward algorithmic systems, thereby offering new areas of evaluation in the context of digital ethics. On the other hand, expert interviews were conducted to present views and solutions regarding ethical problems. According to the findings of the study, it was determined that participants were aware that their digital traces in the digital communication ecosystem were recorded and processed. However, although the majority of participants were satisfied with the personalization of their digital traces, they had limited knowledge about who processed this data, how, and for what purpose. It was found that participants who focused more on the advantages of personalizing the collected data overlooked the fact that systems that appear logical and consistent at first glance in the decision-making processes or functioning of algorithms can actually produce contradictory, unfair, or unethical results. In addition, it was understood that the vast majority of participants did not read the legal texts regarding data processing and did not trust these texts. As a result, it was determined that users were largely unaware of the extent of ethical violations created by algorithms and that a“surrender”attitude prevailed. Expert interviews revealed various dimensions of the impact of algorithms on user behavior. The experts interviewed emphasized that the lack of transparency in algorithmic processes prevents users from developing critical awareness of these systems. The experts presented their views and solutions regarding ethical violations in the digital communication ecosystem.
Benzer Tezler
- A critical consideration of the digital public sphere on the basis of the agonistic theory
Dijital kamusal alanın agonistik teori temelinde eleştirel bir değerlendirmesi
KEREM ALPKAAN ADAKAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Siyasal Bilimlerİstanbul Teknik ÜniversitesiSiyaset Çalışmaları Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. ASLI ERBİL
- 2005, 2023 ve 2024 Maarif Modeli hayat bilgisi programlarının öğretmen görüşlerine dayalı olarak karşılaştırmalı analizi
A comparative analysis of the 2005, 2023, and the 2024 Maarif Model life sciences curricula based on teacher opinions
MELİKE SEVİNÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimKocaeli ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İSMET ŞAHİN
- Yeni medyada etik ve haberlerin doğruluk sorunu üzerine bir inceleme: teyit.org ve dogrulukpayi.com örneği
An analysis on the problem of accuracy of news and ethics in new media: The examples of teyit.org and dogrulukpayi.com
SELİN MADEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
İletişim BilimleriAkdeniz ÜniversitesiGazetecilik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MURAD KARADUMAN
- Dijital çağda araştırma etiği: İnternet aracılı araştırmalarda karşılaşılan etik sorunlar ve çözüm önerileri
Research ethics in the digital age: Ethical challenges in internet-mediated research and proposed solutions
YUNUS UĞUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
İletişim BilimleriErciyes ÜniversitesiGazetecilik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DENİZ ELİF YAVALAR
- Kentsel katılım mekanizması olarak dijital ve geleneksel verinin birlikte çalışabilirliği üzerine bir model denemesi, Esenyurt ilçesi kamusal alanları
A model experiment on interoperability of digital and traditional data as an urban participation mechanism, public areas of Esenyurt district
MELİKE AKKAYA
Doktora
Türkçe
2024
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖZLEM ÖZÇEVİK